“Robot sát thủ” bước ra chiến trường Ukraine

Theo báo New York Times, ở tuổi 35, Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine Mykhailo Fedorov đang trở thành gương mặt đại diện cho cuộc cách mạng quân sự mới mà Kiev tin rằng sẽ quyết định tương lai chiến tranh. Trong các triển lãm công nghệ quốc phòng gần Kiev, ông xuất hiện với giày thể thao, quần jeans và áo nỉ, đi giữa hàng loạt mẫu vũ khí kỳ dị: drone gắn dây cáp quang chống gây nhiễu, robot mặt đất mini, UAV cảm tử giá rẻ hay các hệ thống “thông minh” nhằm thay thế pháo binh, xe tăng và súng máy truyền thống.

Một trong những thiết bị khiến ông chú ý là drone khổng lồ có sải cánh hơn 2,4 mét, mang đạn pháo 155 mm tới mục tiêu thay cho lựu pháo. Khi nghe giới phát triển trình bày, câu hỏi đầu tiên của ông Fedorov là: “Có thể làm nó lớn hơn nữa không?”

Đối với ông, chiến tranh hiện đại cũng giống như ngành taxi hay giao đồ ăn từng bị công nghệ số phá vỡ. Theo Fedorov, quân đội tương lai sẽ phải “tự động hóa” tối đa, chuyển phần lớn việc chiến đấu sang cho máy móc đảm nhiệm - kể cả những hệ thống một ngày nào đó có thể tự đưa ra quyết định khai hỏa.

“Vũ khí tự động sẽ là vũ khí hạt nhân mới”, ông Fedorov nói trong cuộc phỏng vấn tại Bộ Quốc phòng Ukraine. “Những quốc gia sở hữu chúng sẽ được bảo vệ.”

Ý tưởng về “robot sát thủ” từng bị xem là viễn tưởng, nhưng cuộc đua này hiện đã bắt đầu trên toàn cầu. Tại Ukraine, trí tuệ nhân tạo trong chiến tranh mới ở giai đoạn sơ khai. AI chủ yếu hỗ trợ nhận diện mục tiêu, chẳng hạn giúp phi công drone phát hiện xe tăng ngụy trang trong rừng. Tuy nhiên, công nghệ đang tiến bộ rất nhanh, và ông Fedorov coi đó là trụ cột trong chiến lược quân sự mới của Ukraine.

Chiến lược này được Tổng thống Volodymyr Zelensky hậu thuẫn, mang tên “Air, Land, Economy” (Không trung, Mặt đất, Kinh tế). Mục tiêu là dùng drone và vũ khí công nghệ cao để đánh chặn tới 95% drone và tên lửa Nga, gây thương vong cho quân đội Nga ở mức cao hơn khả năng tuyển quân, đồng thời phá hoại nền kinh tế Nga bằng cách tấn công các cơ sở xuất khẩu dầu khí.

Trong tầm nhìn của Bộ trưởng Fedorov, chiến tranh tương lai sẽ được tiến hành gần như hoàn toàn bởi hệ thống không người lái. “Vùng chết” dọc chiến tuyến - nơi hiện binh sĩ hai bên liên tục bị drone săn đuổi - cuối cùng sẽ không còn con người. Robot sẽ chiến đấu với robot cả trên bộ lẫn trên không.

“Nhà truyền giáo công nghệ” trong Bộ Quốc phòng

Ông Fedorov chưa từng phục vụ trong quân đội. Ông xuất thân từ thành phố công nghiệp Zaporizhzhia và từng say mê trò chơi điện tử khi còn nhỏ. Niềm đam mê công nghệ đưa ông đến lĩnh vực quảng cáo số trước khi tốt nghiệp đại học, rồi trở thành đối tác của Facebook trong mảng quảng cáo nhắm mục tiêu.

Năm 2019, ông được ông Zelensky mời phụ trách chiến dịch quảng bá trực tuyến cho cuộc tranh cử tổng thống. Sau chiến thắng của ông Zelensky, Fedorov được bổ nhiệm làm bộ trưởng phụ trách số hóa dịch vụ công khi mới 28 tuổi.

Đầu năm nay, ông chuyển sang Bộ Quốc phòng và mang theo cả đội ngũ cố vấn, chuyên gia dữ liệu trẻ tuổi. Văn phòng của họ khác biệt hẳn môi trường quân sự truyền thống: nhân viên mặc áo hoodie, có cả bàn bóng bàn trong hành lang.

Trong suốt cuộc chiến toàn diện từ năm 2022 đến nay, Fedorov trở thành cầu nối giữa Ukraine với Thung lũng Silicon. Ông quảng bá Ukraine như một “phòng thí nghiệm chiến tranh” cho các công ty công nghệ quốc phòng.

Ông từng gặp Alex Karp, lãnh đạo công ty phân tích dữ liệu quân sự Palantir Technologies, cũng như Eric Schmidt - người sáng lập quỹ đầu tư D3 chuyên hỗ trợ phát triển vũ khí tại Ukraine.

Sau cuộc gặp mới đây với Karp, Bộ trưởng Fedorov cho biết Ukraine đang hợp tác với Palantir để tích hợp AI sâu hơn vào chiến tranh, từ phân tích các đợt không kích, xử lý tình báo cho đến lập kế hoạch tấn công sâu vào lãnh thổ Nga.

Tại triển lãm quốc phòng gần đây, ông đặc biệt thích thú với chiếc drone cảm tử giá rẻ có thân bằng nhựa giống ổ bánh mì, mang tên “Loaf”. “Đây là thứ thay đổi cuộc chơi”, ông nói.

Nhiều thiết bị của Ukraine trông giống như được lắp ráp trong garage với dây điện hàn thủ công và băng keo dán tạm. Nhưng theo ông Fedorov, điều quan trọng nhất là giá rẻ và có thể sản xuất hàng loạt, bởi chiến tranh drone là cuộc chiến tiêu hao cực lớn: rất nhiều thiết bị sẽ bị bắn hạ hoặc phá hủy.

Ngoài vũ khí, Ukraine còn muốn thương mại hóa dữ liệu chiến tranh. Bộ Quốc phòng nước này hiện sở hữu thư viện hơn 5 triệu video từ drone trinh sát và drone tấn công, ghi lại chi tiết cách con người phản ứng khi bị drone truy đuổi: chạy trốn, ẩn nấp hay cơ động.

Thông qua chương trình Avenger Labs, Kiev đã mở quyền truy cập dữ liệu này cho các công ty đồng minh nhằm huấn luyện mô hình AI quân sự. Đổi lại, Ukraine sẽ được tiếp cận các hệ thống AI được phát triển từ chính dữ liệu chiến trường của mình.

Tương lai chiến tranh và những tranh cãi trong quân đội Ukraine

Không phải ai trong quân đội Ukraine cũng tin vào tầm nhìn “robot hóa chiến tranh” của Bộ trưởng trẻ tuổi Fedorov.

Nhiều chỉ huy tiền tuyến cho rằng ý tưởng về một cuộc chiến không người lái vẫn còn xa thực tế của chiến hào lầy lội, thương vong nặng nề và các trận đánh bộ binh truyền thống.

Tổng tư lệnh quân đội Ukraine, Oleksandr Syrsky, vẫn duy trì các chiến thuật cổ điển với xe bọc thép và bộ binh cơ động - những cách đánh từng giúp Ukraine giành thắng lợi lớn trong giai đoạn đầu chiến sự.

Mâu thuẫn giữa phe “công nghệ hóa” và giới chỉ huy truyền thống đã bùng phát công khai tháng trước sau khi đơn vị Skala mở cuộc tấn công bằng xe bọc thép gần thành phố Pokrovsk ở miền đông Ukraine và mất bốn phương tiện cùng nhiều binh sĩ.

Serhii Sternenko - cố vấn của Fedorov - chỉ trích gay gắt chiến thuật này trên mạng xã hội, cho rằng việc đưa quân theo đội hình xe bọc thép là “đối xử với binh sĩ như tội phạm”. Đáp lại, đơn vị Skala tố phe của Fedorov đang theo đuổi “ảo tưởng xa rời thực tế chiến trường”.

Dù vậy, nhiều lữ đoàn tiền tuyến vẫn ủng hộ mạnh mẽ việc ứng dụng công nghệ mới. Chỉ huy lữ đoàn K-2, Kyrylo Veres, nói rằng ông Fedorov “cùng tần số” với họ và hiểu ngay nhu cầu chiến trường mà không cần giải thích nhiều.

Các cuộc thăm dò dư luận cho thấy ông Fedorov hiện nhận được sự ủng hộ khá lớn trong vai trò bộ trưởng quốc phòng. Tổng thống Zelensky cũng nhiều lần ca ngợi nỗ lực tăng sản lượng UAV của ông.

Tuy nhiên, các tổ chức nhân quyền cảnh báo việc tích hợp AI vào vũ khí sát thương có thể dẫn tới hậu quả khó kiểm soát nếu con người bị loại khỏi vòng quyết định cuối cùng.

Ngay bản thân ông Fedorov cũng thừa nhận chiến tranh tương lai có thể đi theo hướng khó lường. Song ông tin rằng máy móc cuối cùng vẫn sẽ thay đổi bản chất chiến tranh hiện đại - giống như cách UAV đã làm trong cuộc xung đột Nga - Ukraine hiện nay.