Theo truyền thông Qatar, động thái này có thể gây thêm sức ép đối với nền kinh tế Iran, vốn phụ thuộc đáng kể vào UAE - một kênh nhập khẩu hàng hóa và tiếp cận các thị trường tài chính.

Ông Mark Kimmitt, Tướng Mỹ đã nghỉ hưu và từng là trợ lý Ngoại trưởng Mỹ, nhận định: “Xét trên nhiều phương diện, lệnh ngừng giao thương do UAE áp đặt thậm chí còn có ý nghĩa lớn hơn lệnh cấm vận của Mỹ”. Ông đề cập các biện pháp trừng phạt của Washington và lệnh phong tỏa hải quân mà Mỹ đang áp dụng đối với các cảng của Iran.

Động thái của UAE diễn ra trong bối cảnh sức ép kinh tế đối với Iran đang gia tăng, sau khi Bản ghi nhớ (MoU) giữa Mỹ và Iran hết hiệu lực ngày 17/8, trong khi triển vọng khôi phục thỏa thuận vẫn chưa rõ ràng.

Đòn giáng vào kênh kinh tế quan trọng

Theo tuyên bố của Bộ Ngoại giao UAE, quyết định đình chỉ các hoạt động thương mại và tài chính với Iran được đưa ra trước những diễn biến leo thang mà Abu Dhabi cho rằng đang đe dọa hòa bình và an ninh khu vực.

Động thái này được công bố sau khi Bộ Quốc phòng UAE cho biết hệ thống phòng không phát hiện hai tên lửa đạn đạo được cho là phóng từ Iran. Theo phía UAE, một tên lửa rơi trong lãnh hải nước này và quả còn lại rơi bên ngoài.

Trong tuyên bố sau đó, Bộ Quốc phòng UAE cho biết các tên lửa được cho là nhằm vào tàu thuyền qua lại trên biển, đồng thời khẳng định sẽ “kiên quyết đối phó với mọi nỗ lực đe dọa an ninh quốc gia hoặc hoạt động hàng hải trong khu vực”.

Bộ Ngoại giao Iran bác bỏ cáo buộc, cho rằng đây là thông tin “vô căn cứ”. Người phát ngôn Esmaeil Baghaei cho rằng vụ việc có thể là một “vụ dàn dựng” trong bối cảnh xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran đang diễn ra.

Iran từng tấn công UAE trước đây?

Trong những tuần đầu của cuộc xung đột, Iran đã đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ và Israel bằng các cuộc tập kích bằng tên lửa và thiết bị bay không người lái (UAV) nhằm vào các cơ sở quân sự của Mỹ, cùng hạ tầng năng lượng và các cơ sở khác tại một số quốc gia vùng Vịnh. UAE là một trong những nước chịu ảnh hưởng đáng kể nhất.

Theo phía UAE, các cuộc tấn công của Iran đã nhằm vào nhiều mục tiêu trên lãnh thổ nước này, trong đó có cảng Jebel Ali - cảng nước sâu nhân tạo lớn nhất thế giới và các cơ sở năng lượng. UAE cho biết các vụ tấn công khiến 15 người thiệt mạng và 246 người bị thương. Iran trước đó khẳng định các mục tiêu bị tấn công là những cơ sở của Mỹ.

Vụ phóng tên lửa mới nhất là cuộc tấn công đầu tiên nhằm vào UAE kể từ tháng 5, diễn ra vài ngày sau khi Abu Dhabi cáo buộc Tehran tấn công hai tàu của Công ty Dầu khí Quốc gia Abu Dhabi (ADNOC) tại eo biển Hormuz. Iran phủ nhận cáo buộc này.

Vai trò của UAE trong thương mại với Iran

Theo dữ liệu thương mại mới nhất, tổng kim ngạch thương mại hàng hóa chính thức giữa UAE và Iran đạt 6,2 tỷ USD trong năm 2023. Trong đó, UAE xuất khẩu khoảng 5,8 tỷ USD hàng hóa sang Iran và nhập khẩu khoảng 450 triệu USD hàng hóa từ nước này.

Cũng trong năm đó, Iran nhập khẩu lượng điện thoại trị giá 2,81 tỷ USD từ UAE, cùng các mặt hàng khác như máy tính, thuốc lá và các loại hạt. Ở chiều ngược lại, Iran xuất khẩu các loại hạt, trái cây, gia vị, động vật giáp xác và đá xây dựng sang UAE.

Tháng 5/2024, hai nước tổ chức phiên họp đầu tiên của Ủy ban Kinh tế chung tại Abu Dhabi, nhất trí tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực vận tải, logistics, nông nghiệp, năng lượng tái tạo và du lịch.

Tuy nhiên, bên cạnh hoạt động thương mại chính thức, UAE từ lâu còn là kênh trung chuyển thương mại không chính thức quan trọng của Iran, giúp Tehran tìm cách vượt qua các biện pháp trừng phạt kinh tế quốc tế.

Khi các doanh nghiệp phương Tây hạn chế bán hàng trực tiếp cho Iran, các thương nhân tại Dubai mua hàng rồi tái xuất sang nước này - từ hàng tiêu dùng, thiết bị công nghiệp đến thực phẩm.

Iran là một trong những quốc gia chịu nhiều biện pháp trừng phạt nhất thế giới, trong đó có các lệnh trừng phạt của Mỹ kéo dài hàng chục năm. Nhìn chung, các biện pháp này đã khiến GDP bình quân đầu người của Iran giảm từ khoảng 8.000 USD năm 2012 xuống còn 5.000 USD năm 2024.

Tuần trước, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết Washington có kế hoạch gia tăng sức ép kinh tế đối với Iran, một phần thông qua lệnh phong tỏa hải quân đang được áp dụng đối với các cảng của nước này. Ông Bessent cũng nói Mỹ sẽ triển khai những biện pháp “chưa từng xuất hiện trong lịch sử cô lập kinh tế một quốc gia”, nhưng không nêu chi tiết.

Tác động của lệnh phong toả với kinh tế Iran

Ông Kimmitt nhận định lệnh phong toả thương mại của UAE có thể gây tổn hại cho Iran lớn hơn bất kỳ biện pháp trừng phạt nào Washington từng áp đặt.

Theo ông, Dubai đã trở thành đối tác thương mại quan trọng nhất của Tehran, vượt qua cả Trung Quốc và Thổ Nhĩ Kỳ, đồng thời cung cấp khoảng 1/3 tổng lượng hàng hóa Iran nhập khẩu mỗi năm.

UAE đã đình chỉ hoạt động vận chuyển hàng hóa trực tiếp giữa hai nước vào đầu tháng 3, chỉ vài ngày sau khi xung đột bắt đầu, và chỉ nối lại hoạt động thương mại vào cuối tháng 6 thông qua cảng Jebel Ali ở Dubai.

Nằm ở phía bắc Dubai, cảng Jebel Ali là cảng nước sâu nhân tạo lớn nhất thế giới, tiếp nhận hàng hóa từ tiểu lục địa Ấn Độ, châu Phi và châu Á.

Do tập đoàn DP World có trụ sở tại Dubai vận hành, cảng Jebel Ali có 4 bến container lớn, đủ khả năng tiếp nhận một số tàu chở hàng lớn nhất thế giới. Đây không chỉ là trung tâm trung chuyển hàng hóa quan trọng của thế giới mà còn là cửa ngõ tiếp nhận nhiều mặt hàng thiết yếu đối với Dubai và các tiểu vương quốc lân cận.

Cảng này từ lâu cũng là đầu mối quan trọng trong hoạt động thương mại của Iran thông qua UAE. Tháng 7, sau khi Mỹ nối lại các cuộc tấn công nhằm vào Iran dù MoU vẫn còn hiệu lực, một vụ nổ xảy ra tại cảng và gây hỏa hoạn.

“Tôi cho rằng rất khó có thể đánh giá quá cao hoặc quá thấp tầm quan trọng của hoạt động thương mại, cả về tài chính lẫn hàng hóa, giữa Dubai và Iran”, ông Kimmitt nói.

Sự phụ thuộc này không chỉ nằm ở hoạt động vận chuyển hàng hóa. Với vị thế là một trung tâm tài chính toàn cầu, Dubai từ lâu đã cung cấp cho Iran một kênh tương đối kín đáo để luân chuyển tiền nhằm né tránh các biện pháp trừng phạt quốc tế. Động thái mới của UAE có thể khiến Tehran mất đi một tuyến đường mà nước này đã dựa vào trong nhiều năm.

Theo ông Kimmitt, quyết định của UAE có ý nghĩa lớn đến mức Tehran có thể coi đây là động thái “gần như một hành động chiến tranh”, tương tự lệnh cấm vận gần như toàn diện mà Mỹ áp đặt đối với Nhật Bản sau Chiến tranh Thế giới thứ hai.