Theo CNN, trong tiếng Anh hiện đại, "odyssey" thường được dùng để chỉ một hành trình dài, đầy gian nan hoặc nhiều trải nghiệm đáng nhớ. Thế nhưng, ít ai biết rằng ý nghĩa phổ biến ngày nay lại khác khá xa so với câu chuyện gốc trong sử thi Hy Lạp "Odyssey" của Homer.

Tác phẩm kể về người anh hùng Odysseus, vua xứ Ithaca, người mất 10 năm tham chiến trong cuộc Chiến thành Troy, rồi lại mất thêm 10 năm nữa mới có thể trở về quê hương.

Quãng đường từ thành Troy đến Ithaca chỉ khoảng 560 hải lý và theo các nhà nghiên cứu, nếu thời tiết thuận lợi, chuyến đi bằng thuyền thời cổ đại chỉ mất khoảng một đến hai tuần. Tuy nhiên, Odysseus liên tục bị cản trở bởi sự nổi giận của các vị thần, thiên tai và cả những sai lầm của con người.

Trên đường trở về, thủy thủ đoàn của ông ăn loại quả khiến họ quên mất mục tiêu về nhà; bị giam trong hang của tên khổng lồ một mắt Cyclops chuyên ăn thịt người; nhiều lần tưởng đã cập bến nhưng lại bị bão cuốn đi. Họ tiếp tục đối mặt với hàng loạt quái vật, phù thủy biến người thành lợn, hành trình xuống địa ngục để hiến tế bằng máu, tiếng hát mê hoặc của các siren, quái vật biển Scylla và xoáy nước Charybdis. Cuối cùng, toàn bộ thủy thủ đều thiệt mạng, còn Odysseus bị nữ thần Calypso giữ làm tù nhân trong nhiều năm.

Từ "người bị căm ghét"...

Điều thú vị là, khi nhắc đến "odyssey" ngày nay, người ta thường nghĩ tới một chuyến phiêu lưu hấp dẫn, lãng mạn và giàu khám phá hơn là một hành trình đầy đau khổ như nguyên tác.

NASA đặt tên tàu thăm dò sao Hỏa là Mars Odyssey. Cuộc thi sáng tạo dành cho học sinh ở Mỹ có tên Odyssey of the Mind. Hãng Honda từng quảng bá mẫu xe Honda Odyssey là chiếc minivan dành cho "những người sâu thẳm bên trong không muốn lái minivan". Cựu CEO Apple John Sculley cũng dùng từ này làm tiêu đề cuốn hồi ký kể về sự nghiệp của mình.

Theo John Kelly, cựu biên tập viên từ điển và tác giả blog nghiên cứu từ vựng Mashed Radish, sự phát triển của từ "odyssey" trong tiếng Anh lại khá đơn giản.

Từ này bắt nguồn từ tiếng Latin - Odyssea, vốn xuất phát từ tiếng Hy Lạp cổ Odusseia, nghĩa là "câu chuyện về Odysseus".

Riêng cái tên Odysseus được cho là có nguồn gốc chưa rõ ràng. Tuy nhiên, ngay trong sử thi, Homer giải thích theo cách dân gian rằng cái tên mang ý nghĩa "người bị các vị thần và loài người căm ghét". Ông nội của Odysseus đã đặt tên như vậy vì tin rằng cháu mình sẽ vừa phải chịu nhiều đau khổ, vừa khiến người khác đau khổ.

...đến một danh từ chung

Khi "Odyssey" trở thành tác phẩm kinh điển của văn học phương Tây, tên gọi này dần đi vào tiếng Anh.

Theo Từ điển Oxford, lần đầu tiên từ này xuất hiện vào khoảng thế kỷ 11 trong tác phẩm của tu sĩ Byrhtferth, dưới dạng tiếng Anh cổ - "Odissia". Đến thế kỷ XVI, nhà thơ Edmund Spenser nhắc đến "The Odyssey" khi viết thư cho Sir Walter Raleigh, cho biết sử thi The Faerie Queen của ông chịu ảnh hưởng từ Homer.

Phải đến cuối thế kỷ 19, "odyssey" mới bắt đầu mang nghĩa chung là một hành trình dài và nhiều biến cố.

Nhà văn phiêu lưu Scotland, Robert Louis Stevenson đã sử dụng từ này trong tiểu thuyết Kidnapped (1886). Khi nhân vật chính kể lại hành trhìn băng qua vùng cao nguyên Scotland đầy hiểm nguy, một luật sư đã nhận xét: "Đó là cả một thiên sử thi, một cuộc odyssey của anh".

Chỉ vài năm sau, "Odyssey" từ tên riêng đã trở thành danh từ viết thường để chỉ cả những chuyến hành trình thực tế lẫn hành trình mang tính biểu tượng.

Điều cốt lõi của một "odyssey"

Theo David Elmer, giáo sư văn học Hy Lạp tại Đại học Harvard, điểm chung của mọi cách sử dụng từ "odyssey" không nằm ở việc chuyến đi vui hay buồn, mà ở tính chất dài, quanh co và đầy biến cố.

Trong khi đó, Alexander Forte, giảng viên ngành Cổ điển học của Đại học New York, cho rằng một "odyssey" là hành trình đáng để kể lại – nơi con ngưiờ tìm cách sống sót sau vô vàn khúc quanh, bất ngờ và thử thách.

Khi bàn về cách người Hy Lạp cổ đại nhìn nhận chuyến đi của Odysseus, Forte nhắc đến khái niệm "nostos", nghĩa là sự trở về quê hương.

Theo ông, khái niệm này cũng giống từ "trở về" trong tiếng Anh ngày nay: có thể là cuộc đoàn tụ hạnh phúc, nhưng cũng có thể là hành trình vô cùng gian khổ và đau buồn.

Không chỉ là khát vọng trở về

Dù câu chuyện trong "The Odyssey" chủ yếu kể về nỗ lực trở về quê hương của Odysseus, nhiều học giả cho rằng đó không phải toàn bộ bức tranh.

Sheila Murnaghan, giáo sư tiếng Hy Lạp tại Đại học Pennsylvania, chỉ ra rằng Odysseus cũng mang trong mình sự tò mò và niềm say mê khám phá.

Khi đoàn thủy thủ phát hiện hang động đầy gia súc và pho mát trên đảo Cyclops, mọi người đều muốn lấy thực phẩm rồi rời đi ngay. Riêng Odysseus lại muốn ở lại để xem chủ nhân của hang là ai.

Hay sau một năm sống sung túc trên đảo của nữ phù thủy Circe, chính các thủy thủ mới là những người thúc giục ông tiếp tục lên đường về quê.

Theo bà Murnaghan, nhiều độc giả qua các thời đại đều cảm nhận rằng bên cạnh khát vọng trở về, Odysseus còn là hình tượng của một con người không ngừng khao khát phiêu lưu.

Hình tượng ấy tiếp tục xuất hiện trong nhiều tác phẩm kinh điển sau này như Inferno của Dante hay bài thơ Ulysses của Alfred Tennyson, nơi Odysseus được khắc họa là một người không bao giờ muốn dừng chân.

Vì sao chúng ta hiểu "odyssey" khác người xưa?

Theo John Kelly, cách con người hiện đại hiểu từ "odyssey" phần nào phản ánh cách chúng ta tiếp cận tác phẩm.

Khi học sinh đọc tác phẩm "The Odyssey" trên lớp hay khán giả xem các phiên bản điện ảnh như bộ phim mới ra rạp của đạo diễn Christopher Nolan, điều đầu tiên thu hút họ thường là những con quái vật, các cuộc phiêu lưu và thế giới thần thoại.

Trong khi đó, người Hy Lạp hay La Mã cổ đại có lẽ quan tâm nhiều hơn đến bản thân Odysseus: ông là mẫu người như thế nào, đức hạnh ra sao, ông là một chiến binh, một người chồng, một người cha như thế nào.