Với diện tích gieo trồng lúa năm 2025 đạt trên 720.000 ha và sản lượng hơn 4,6 triệu tấn, Cần Thơ sở hữu nguồn rơm rạ vô cùng dồi dào. Tận dụng lợi thế tự nhiên và vị trí trung tâm Đồng bằng sông Cửu Long, thành phố đã phát triển diện tích trồng nấm rơm lên tới hơn 1.000 ha, đạt sản lượng ước tính trên 10.000 tấn mỗi năm. Nghề làm nấm hiện phủ rộng khắp các vùng sản xuất lúa trọng điểm như Thốt Nốt, Vĩnh Thạnh, Cờ Đỏ, Mỹ Tú, Thạnh Trị, Ngã Năm… Chu kỳ sản xuất ngắn, khả năng tận dụng đất trống quanh nhà hoặc xen canh với các vụ lúa đã biến nấm rơm thành “cây làm giàu” của nhiều nông hộ.

Khảo sát tại các vùng chuyên trồng nấm rơm cho thấy, hiệu quả kinh tế vô cùng ấn tượng, dù người trồng phải trải qua không ít nhọc nhằn. Anh Lê Văn Trung (xã Mỹ Phước), người có kinh nghiệm làm nấm từ năm 2000 chia sẻ, mỗi năm anh sử dụng khoảng 20.000 cuộn rơm mua từ An Giang, Đồng Tháp với chi phí đầu tư rơm khoảng 400 triệu đồng. Bình quân mỗi tháng gia đình anh thu hoạch khoảng 800 kg nấm; mùa thuận có thể bán được cả tấn mỗi tháng. Với giá bán trung bình từ 45.000 đến 50.000 đồng/kg, sau khi trừ chi phí rơm và công sức, anh Trung thu lãi khoảng 300 triệu đồng/năm.

Tương tự, chị Nguyễn Thị Kim Thủy (xã Thới Lai) với 30 năm gắn bó với nghề thuê đất chất nấm cho biết, quy trình từ lúc chất rơm, cấy meo đến khi thu hoạch trong khoảng 1 tháng. Với 600 cuộn rơm, nếu trúng vụ, chị thu về khoảng 2,5 kg nấm/cuộn. Chị Thủy tiết lộ thêm, phân loại sản phẩm mang lại giá trị rất khác nhau như nấm tròn (bán sỉ) luôn có giá cao hơn nấm dù (bán lẻ) từ 15.000 – 20.000 đồng/kg. Hiện nấm tròn dao động từ 60.000 – 70.000 đồng/kg, trong khi nấm dù khoảng 50.000 đồng/kg.

Thị trường nấm rơm biến động mạnh theo mùa và dịp lễ, Tết. Mùa thuận kéo dài từ tháng 5 đến tháng 10 âm lịch cho năng suất cao nhất. Ngược lại, giai đoạn mùa nghịch và mùa mưa từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau, sản lượng giảm do rơm cuộn khan hiếm và thời tiết bất lợi, nhưng giá bán lại tăng vọt. Anh Lê Sáu (phường Thới An Đông), người trồng 800 – 900 cuộn rơm và thu hoạch bình quân 200 kg nấm/ngày chia sẻ rằng, vào dịp Tết, giá nấm cục (nấm tròn) có thể đạt đỉnh từ 140.000 – 150.000 đồng/kg. Dù năng suất mùa Tết giảm xuống chỉ còn khoảng 1 kg/cuộn rơm (so với 2 – 2,5 kg/cuộn vào mùa thuận), nhưng nhờ giá tăng gấp 2-3 lần nên nếu trúng vụ, người trồng vẫn thu lời tới 50.000 đồng trên mỗi cuộn rơm.

Tuy nhiên, bức tranh sản xuất truyền thống không hoàn toàn dễ dàng. Những người thợ làm nấm lâu năm thừa nhận khâu đảo rơm, chặt rơm tốn rất nhiều công sức và chi phí lao động. Rủi ro lớn nhất dẫn đến thua lỗ nằm ở chất lượng meo giống và nguồn rơm không đạt chuẩn, cùng với sự thay đổi bất thường của thời tiết khi canh tác ngoài trời.

Để khắc phục các hạn chế của phương thức ngoài trời và ứng phó biến đổi khí hậu, ngành nông nghiệp Cần Thơ đang thúc đẩy bước chuyển mình quan trọng: chuyển từ trồng ngoài trời sang trồng trong nhà. Trong các nhà kín, nhà lưới, nông dân có thể chủ động kiểm soát hoàn toàn nhiệt độ, độ ẩm, chế độ tưới phun sương tự động và điều kiện vệ sinh.

Giám đốc Hợp tác xã New Green Farm, Ðồng Văn Cảnh cho hay, trồng nấm rơm trong nhà giảm được chi phí nhân công lao động trong chất rơm và thu hoạch nấm, cũng như chủ động sản xuất được nhiều vụ trong năm. Việc đưa nấm vào nhà trồng giúp giảm thiểu sự phụ thuộc vào thời tiết, tăng số vụ canh tác trong năm (khoảng 5-6 vụ/năm), tối ưu hóa diện tích và tạo ra sản phẩm đồng đều về chất lượng.

Theo Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Cần Thơ Phạm Thị Minh Hiếu, bên cạnh giá trị kinh tế trực tiếp, nghề trồng nấm rơm tại Cần Thơ đang trở thành mắt xích cốt lõi trong mô hình kinh tế tuần hoàn và phát triển nông nghiệp xanh phát thải thấp. Trước đây, thói quen đốt rơm rạ trực tiếp trên đồng sau thu hoạch không chỉ lãng phí tài nguyên mà còn gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Việc thu gom rơm làm nấm đã giải quyết triệt để bài toán này.

Đáng chú ý, vòng tuần hoàn không dừng lại ở sản phẩm nấm thương phẩm. Sau khi thu hoạch nấm, phần phế phẩm giá thể rơm thải tiếp tục được ủ để sản xuất phân bón hữu cơ chất lượng cao quay trở lại phục vụ cây trồng và đồng ruộng. Mô hình khép kín “lúa → rơm rạ → thu gom → trồng nấm → nấm thương phẩm → giá thể sau trồng → phân hữu cơ → đồng ruộng” đã được chứng minh hiệu quả thực tế tại Hợp tác xã New Green Farm và Hợp tác xã Tiến Thuận. Việc tích hợp chuỗi giá trị rơm rạ hoàn chỉnh này giúp nông dân tăng hơn 20% thu nhập so với chỉ canh tác lúa truyền thống. Đây cũng là hợp phần quan trọng đóng góp trực tiếp vào Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp mà Cần Thơ đang tích cực triển khai.

Nhằm đưa nghề trồng nấm phát triển bền vững, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Cần Thơ đã và sẽ mở các lớp tập huấn kỹ thuật trồng nấm cho nông dân. Người trồng nấm được hướng dẫn quy trình trồng nấm an toàn, không lạm dụng hóa chất, xử lý nguyên liệu bài bản và sản xuất phân hữu cơ từ rơm thải. Ngành chức năng cũng hỗ trợ người dân tiếp cận các chính sách khuyến nông, phát triển hợp tác xã và liên kết chuỗi giá trị từ khâu nguyên liệu đầu vào đến khâu tiêu thụ.

Mặc dù có thị trường tiêu thụ rộng lớn từ nội tỉnh đến các vùng Đồng bằng sông Cửu Long, Đông Nam Bộ và phía Bắc, sản phẩm nấm rơm Cần Thơ vẫn đối mặt với thách thức do sản xuất còn phân tán, quy mô hộ nhỏ lẻ và khâu bảo quản sau thu hoạch còn hạn chế. Trong thời gian tới, thành phố định hướng tái tổ chức sản xuất theo mô hình hợp tác xã, xây dựng các vùng trồng đạt chuẩn an toàn có truy xuất nguồn gốc, chuẩn hóa quy trình đóng gói và bảo quản lạnh để đưa nấm rơm vào hệ thống siêu thị, chuỗi cửa hàng thực phẩm cao cấp.

Cùng với đó, việc xây dựng nhãn hiệu sản phẩm gắn liền với câu chuyện “Nấm rơm từ vùng lúa tuần hoàn – giảm phát thải” sẽ là chìa khóa gia tăng giá trị. Đối với thị trường xuất khẩu, thay vì chỉ dừng lại ở nấm tươi vốn có thời gian bảo quản ngắn, Cần Thơ đang hướng đến nghiên cứu các sản phẩm nấm rơm chế biến sâu nhằm kéo dài thời gian lưu trữ, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế, mở ra tương lai bền vững cho hạt gạo và rơm quê hương.