Chỉ cần gõ từ khóa ADHD trên nền tảng xã hội Xiaohongshu, người dùng có thể bắt gặp hàng chục nghìn bài đăng chia sẻ trải nghiệm, trắc nghiệm nhanh và lời mời gọi tự kiểm tra xem mình có mắc rối loạn tăng động giảm chú ý hay không.

Từ trào lưu mạng đến “chẩn đoán trong vài giây”

Theo trang tin Sixth Tone, xu hướng thảo luận và tự chẩn đoán ADHD (rối loạn tăng động giảm chú ý) trên mạng bắt đầu manh nha từ khoảng năm 2023, nhưng thực sự bùng nổ trong năm qua. Các video ngắn và bảng câu hỏi được đóng gói gọn gàng mời gọi người xem đối chiếu những phiền toái rất đời thường như hay xao nhãng, trì hoãn, quản lý thời gian kém hay bốc đồng cảm xúc với tiêu chí đơn giản hóa, để rồi “ra kết quả” chỉ sau vài giây.

Một số tài khoản còn bán các danh sách kiểm tra “ADHD người trưởng thành” với giá vài nhân dân tệ, sau đó dẫn người dùng tới những “kế hoạch quản lý ADHD” giá hàng trăm tệ. Kèm theo đó là các sản phẩm được quảng bá như đồ chơi giảm căng thẳng, sổ tay lập kế hoạch, công cụ tập trung hay thậm chí thực phẩm bổ sung, những “giải pháp nhanh” cho một rối loạn vốn phức tạp hơn nhiều.

ADHD - rối loạn phát triển thần kinh có đặc điểm là thiếu tập trung, tăng động và bốc đồng - được giới tâm thần học Trung Quốc tiếp nhận từ thập niên 1980 và dần phổ biến trong chẩn đoán trẻ em từ những năm 2000. Từng bị đồng nhất với trẻ nghịch ngợm, thiếu kỷ luật và học kém, ADHD chỉ mới gần đây được nhìn nhận là tình trạng y khoa có thể kéo dài đến tuổi trưởng thành. Sự kỳ thị kéo dài, cộng với nguồn lực sức khỏe tâm thần hạn chế, khiến nhiều người chưa từng được chẩn đoán hoặc ngại tìm kiếm hỗ trợ.

Khi mọi thứ “khớp lại”

Yang Yingxi, sinh viên năm nhất ở Trường Sa, cho biết việc tập trung chưa bao giờ dễ dàng, thời gian dường như trôi khác nhịp với cô. Những khó khăn này trở nên rõ rệt hơn ở trung học, khi thành tích học tập giảm sút và áp lực xã hội gia tăng tại trường nội trú công lập.

Chỉ đến khi tiếp xúc với khái niệm ADHD trên mạng, Yang mới bắt đầu xâu chuỗi lại những ký ức rời rạc từ thời thơ ấu. Dù chưa được chẩn đoán chính thức, cô tin rằng ADHD giúp lý giải những gì mình đã trải qua. “Biết đến ADHD khiến tôi nhẹ nhõm hơn. Tôi hiểu rằng các triệu chứng không tự nhiên xuất hiện, cũng không hoàn toàn không thể cải thiện”, Yang chia sẻ.

Cảm giác “được gọi tên” này cũng được nhiều người dùng mạng nhắc tới: những hành vi từng bị gán là lười biếng, cẩu thả hay thiếu kỷ luật bỗng trở nên có trật tự khi đặt trong một khung giải thích y khoa.

Không chỉ người tự nhận diện, các blogger ADHD cũng xem việc nâng cao nhận thức là trách nhiệm cá nhân. Wang, 37 tuổi, nhân viên văn phòng ở Tân Cương, bắt đầu chia sẻ kiến thức sau khi tự chẩn đoán và theo dõi các tài khoản có lịch sinh hoạt “vỡ vụn” giống mình. Không hài lòng với thông tin rời rạc trên mạng, cô tự nghiên cứu và đăng tải với mong muốn giúp người khác bớt tự trách. “Khi không có lời giải thích, người ta rất dễ đổ lỗi cho tính cách của mình, trong khi đó là thứ có thể được nhận diện và can thiệp”, Wang nói.

Về mặt lâm sàng, ADHD không hề hiếm. Khảo sát dịch tễ năm 2024 cho thấy 6,4% trẻ em Trung Quốc từ 6 đến 16 tuổi đáp ứng tiêu chí chẩn đoán, tương đương khoảng 23 triệu người, nhưng chưa đến 10% được điều trị. Nhiều trẻ từng bị gắn mác “hư”, bị cô lập hoặc kỷ luật vì những hành vi khó kiểm soát, để lại hệ lụy tâm lý lâu dài.

Theo các chuyên gia, khoảng 30-50% trẻ mắc ADHD sẽ tiếp tục có triệu chứng khi trưởng thành, ảnh hưởng tới công việc, các mối quan hệ và đời sống hằng ngày. Việc bừa bộn mạn tính và trễ hạn liên tục có thể kéo theo lo âu, tự ti và bức bối.

Chẩn đoán trên mạng

Sự lan rộng của nội dung ADHD cũng làm dấy lên lo ngại. Một số ý kiến cho rằng việc biến ADHD thành “nhãn nhận dạng” trên mạng đã làm mờ ranh giới giữa tình trạng y khoa và khó khăn đời sống. Truyền thông Trung Quốc từng gọi hiện tượng này cho “hiệu ứng Barnum”, khi con người dễ thấy những mô tả chung chung là đặc biệt đúng với bản thân.

Chuẩn đoán lâm sàng đòi hỏi nhiều hơn các bài trắc nghiệm trực tuyến: triệu chứng phải gây suy giảm chức năng kéo dài, xuất hiện ở nhiều bối cảnh và có từ thời thơ ấu; đồng thời cần loại trừ các nguyên nhân khác như thiếu ngủ, lo âu hay trầm cảm.

Với nhiều người, việc tìm thấy một lời giải khả dĩ vẫn như “chiếc phao giữa dòng”. “Những bài viết ấy có thể là bước đầu giúp họ thoát khỏi khủng hoảng cảm xúc”, Wang nói. Các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng chẩn đoán không phải dấu chấm hết. Với nhiều người, đó chỉ là khởi đầu cho hành trình hiểu mình hơn, nơi những thách thức đi kèm cũng song hành với các thế mạnh.