Khi cuộc khủng hoảng dầu mỏ mới nhất bùng phát do xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran, chiến lược đó đang đối mặt với phép thử lớn nhất và dường như Bắc Kinh đã vượt qua.

Thử thách lớn từ cú sốc dầu mỏ

Cuộc chiến kéo dài nhiều tuần tại Trung Đông đã làm gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu, khiến nhiều quốc gia châu Á rơi vào tình trạng thiếu hụt nhiên liệu. Tuy nhiên, Trung Quốc, dù là nước nhập khẩu năng lượng lớn nhất thế giới, lại tỏ ra vững vàng hơn đáng kể.

Theo kênh CNN, nền kinh tế lớn thứ hai thế giới hiện dựa vào lượng dự trữ dầu khổng lồ, hệ thống công nghiệp vận hành phần lớn bằng năng lượng nội địa, cùng sự chuyển dịch nhanh sang xe điện thay vì xe chạy xăng. Giới chuyên gia cho rằng khả năng chống chịu này phản ánh rõ hiệu quả của chiến lược dài hạn mà Bắc Kinh theo đuổi.

“Khả năng vượt qua cú sốc năng lượng lần này phần nào chứng minh những gì Trung Quốc đã làm để tăng cường an ninh năng lượng là đúng hướng”, chuyên gia Erica Downs tại Đại học Columbia (Mỹ) nhận định.

Từ “điểm yếu chiến lược” đến hệ sinh thái năng lượng đa dạng

Kể từ khi trở thành quốc gia nhập khẩu năng lượng ròng vào đầu thập niên 1990, Trung Quốc luôn xem phụ thuộc vào Trung Đông là điểm yếu chiến lược. Những tuyến hàng hải như eo biển Malacca từng bị coi là “nút thắt cổ chai” có thể bị đối thủ khai thác.

Để giảm thiểu rủi ro, Bắc Kinh đã đầu tư mạnh vào các tuyến đường ống dẫn dầu và khí đốt xuyên lục địa từ Trung Á, Nga và Myanmar. Đồng thời, nước này đa dạng hóa nguồn cung, trong đó Nga trở thành nhà cung cấp dầu hàng đầu sau xung đột Ukraine.

Tuy nhiên, điểm khác biệt dưới thời ông Tập Cận Bình là tham vọng không chỉ đa dạng hóa nguồn nhập khẩu, mà còn giảm phụ thuộc vào bên ngoài. Tư duy “chuẩn bị cho kịch bản xấu nhất” được ông nhiều lần nhấn mạnh trong bối cảnh thế giới ngày càng bất ổn.

“Điện khí hóa” nền kinh tế

Trung Quốc đã đẩy mạnh cuộc cách mạng năng lượng tái tạo với tốc độ chưa từng có. Các trang trại điện gió và điện mặt trời trải dài từ vùng cao nguyên nội địa đến các khu vực ven biển. Song song, ngành sản xuất pin nội địa phát triển mạnh, giúp xe điện nhanh chóng thay thế xe sử dụng nhiên liệu hóa thạch.

Hiện nay, Trung Quốc vận hành khoảng một phần ba công suất thủy điện toàn cầu, đồng thời đầu tư vào các công nghệ tiên tiến như hydro xanh và nhiệt hạch. Tuy nhiên, than đá vẫn đóng vai trò nền tảng trong hệ thống năng lượng, cho thấy quá trình chuyển đổi vẫn chưa hoàn tất.

Bên cạnh đó, các tập đoàn năng lượng quốc doanh tiếp tục mở rộng khai thác dầu khí trong nước, từ sa mạc đến đáy biển, đồng thời tích trữ lượng lớn dầu thô đủ dùng trong nhiều tháng.

Một trong những thay đổi đáng chú ý là sự bùng nổ của xe điện và hybrid, hiện chiếm hơn một nửa số xe bán mới tại Trung Quốc. Theo các nghiên cứu, xu hướng này đã giúp giảm nhu cầu dầu hơn một triệu thùng mỗi ngày.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế dự báo tiêu thụ dầu của Trung Quốc có thể đạt đỉnh vào năm 2027. Điều này phản ánh bước chuyển dịch dài hạn khỏi nhiên liệu hóa thạch, dù dầu và khí vẫn chưa thể thay thế hoàn toàn trong một số lĩnh vực công nghiệp và vận tải.

Song song, Trung Quốc vẫn duy trì sản lượng dầu nội địa ở mức cao kỷ lục, kết hợp với kho dự trữ chiến lược ước tính khoảng 1,3 tỷ thùng - tương đương ba tháng tiêu thụ.

Cơ hội từ khủng hoảng

Dù đạt nhiều tiến bộ, Trung Quốc chưa hoàn toàn miễn nhiễm với biến động toàn cầu. Giá nhiên liệu bay tăng đã kéo theo giá vé cao hơn và thậm chí gây gián đoạn chuyến bay. Chi phí vận tải và giá nguyên liệu đầu vào cũng tăng theo.

Chính phủ đã phải can thiệp để kiểm soát giá xăng dầu, đồng thời cho phép các nhà máy lọc dầu sử dụng nguồn dự trữ thương mại nhằm ổn định thị trường.

Ngoài ra, nền kinh tế Trung Quốc vẫn phụ thuộc lớn vào nhu cầu bên ngoài, đặc biệt khi tiêu dùng nội địa còn yếu. Điều này khiến chiến lược tự chủ chỉ có thể đi xa đến một mức nhất định.

Dù vậy, việc duy trì tăng trưởng mạnh trong quý I/2026 giữa bối cảnh thị trường dầu mỏ toàn cầu biến động cho thấy Trung Quốc đang ở vị thế thuận lợi.

Xuất khẩu công nghệ xanh - từ xe điện, pin lithium đến thiết bị điện gió - tăng mạnh, cho thấy mô hình phát triển mới đang dần định hình. Đồng thời, khủng hoảng năng lượng có thể thúc đẩy nhiều quốc gia xem xét lại chiến lược, từ đó mở ra cơ hội cho công nghệ Trung Quốc.

Việc Iran phong tỏa eo biển Hormuz càng khiến các nước nhận ra nhu cầu tự chủ năng lượng. Trong bối cảnh đó, mô hình “điện khí hóa” mà Trung Quốc theo đuổi trở thành một lựa chọn đáng cân nhắc.

Cuộc khủng hoảng dầu mỏ hiện tại không chỉ là phép thử mà còn là minh chứng cho tầm nhìn dài hạn của Bắc Kinh. Từ một quốc gia phụ thuộc nặng nề vào nhập khẩu năng lượng, Trung Quốc đang từng bước xây dựng một “pháo đài năng lượng” với nền tảng là năng lượng tái tạo, điện khí hóa và dự trữ chiến lược.

Dù còn nhiều thách thức, đặc biệt trong việc giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, hướng đi này đang giúp Trung Quốc đứng vững trước những cú sốc toàn cầu và có thể định hình lại cán cân năng lượng trong tương lai.