Theo đài phát thanh quốc tế DW (Đức) ngày 17/4, trong bối cảnh có những đồn đoán về vòng đàm phán thứ hai giữa Iran và Mỹ, các chuyên gia cho rằng một bước đột phá giữa hai bên là có thể xảy ra, nhưng vẫn còn xa vời.

Tín hiệu lạc quan từ phía Mỹ

Phát biểu với các phóng viên hôm 16/4, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng "có khả năng rất cao chúng tôi sẽ đạt được thỏa thuận" với Tehran. Ông Trump tiết lộ Iran đã đồng ý chuyển giao "vật liệu hạt nhân" - kho dự trữ uranium làm giàu mà Washington cho rằng có thể được sử dụng để chế tạo vũ khí hạt nhân - và "đồng ý" không sở hữu vũ khí hạt nhân trong hơn 20 năm.

"Iran muốn đạt được thỏa thuận. Hôm nay họ sẵn sàng làm những điều mà 2 tháng trước họ không muốn làm", ông Trump tuyên bố, lưu ý thêm rằng nếu thỏa thuận thành công, "giá dầu và lạm phát sẽ giảm mạnh". Tổng thống Trump cũng xác nhận vòng đàm phán tiếp theo có thể diễn ra và việc gia hạn lệnh ngừng bắn hai tuần là có khả năng, nhưng có lẽ không cần thiết vì Tehran đang muốn sớm đạt thỏa thuận.

Các nhà trung gian hoà giải người Pakistan - những người hỗ trợ các cuộc đàm phán căng thẳng giữa hai bên - cho biết ngoại giao bí mật đã đạt được tiến triển. Một nguồn tin Pakistan tham gia vào các nỗ lực hòa giải nói với hãng tin Reuters ngày 17/4 rằng cuộc gặp sắp tới có thể dẫn đến việc ký kết một bản ghi nhớ, tiếp theo là một thỏa thuận toàn diện trong vòng 60 ngày. "Cả hai bên đều nhất trí về nguyên tắc. Còn các chi tiết kỹ thuật sẽ được thảo luận sau", nguồn tin giấu tên cho biết.

Sự hoài nghi ở Iran

Trong khi đó, các phương tiện truyền thông nhà nước Iran đưa tin rằng Chính phủ nước này đang thống nhất ủng hộ Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf và nhóm đàm phán của ông, miêu tả đây là biểu hiện của sự đoàn kết quốc gia và "củng cố về ngoại giao". Ông Ghalibaf nhấn mạnh mối quan hệ mật thiết giữa Iran và các lực lượng dân quân thân Tehran, bao gồm lực lượng Hezbollah ở Liban, Houthi ở Yemen và Hamas ở Dải Gaza, khẳng định họ là "một thể thống nhất", cả trong chiến tranh lẫn thời kỳ ngừng bắn.

Đồng thời, sự hoài nghi đang gia tăng trong nội bộ Iran, khi nhiều người cho rằng Washington đang lợi dụng thỏa thuận ngừng bắn để tăng cường các nỗ lực quân sự. Điều này càng được củng cố bởi những thông tin về việc Mỹ triển khai thêm quân ở Trung Đông. Vì vậy, các quan chức Iran tuyên bố đang tiếp cận các cuộc đàm phán tiềm năng với "sự thận trọng tối đa" và quân đội nước này sẵn sàng đối phó với bất kỳ mối đe dọa nào.

Sự ngờ vực sâu sắc giữa hai bên đồng nghĩa với việc đạt được thỏa thuận sẽ vô cùng khó khăn, không chỉ về chương trình hạt nhân mà còn cả những vấn đề gai góc khác như eo biển Hormuz, các lệnh trừng phạt quốc tế đối với Iran và sự hỗ trợ của Tehran dành cho các lực lượng dân quân trong khu vực.

Ba vấn đề then chốt chưa được giải quyết

Theo chuyên gia Hamidreza Azizi thuộc Viện Nghiên cứu Quốc tế và An ninh Đức (SWP), vòng đàm phán đầu tiên tại Islamabad "dường như đã thất bại", dù cả nguồn tin từ Mỹ và Iran đều cho biết ít nhất đã có một số tiến triển. Chuyên gia Azizi xác định ba vấn đề then chốt gồm: eo biển Hormuz, chương trình hạt nhân và các lực lượng dân quân thân Tehran trong khu vực.

Conrad Schetter, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Xung đột Quốc tế Bonn, đồng tình với đánh giá trên khi nói với DW: "Ấn tượng chung là hai bên vẫn chưa có tiến triển nào đáng kể về các vấn đề then chốt, cả về yêu cầu của Mỹ lẫn của Iran". Tuy nhiên, ông Schetter lưu ý rằng gần đây đã có sự giảm bớt nhất định trong cách diễn đạt, điều này "ít nhất cũng tạo ra một số không gian để xoay sở".

Về chương trình hạt nhân, chuyên gia Azizi cho biết Mỹ đang yêu cầu Iran đưa uranium làm giàu ra khỏi lãnh thổ, trong khi Tehran chỉ sẵn sàng giảm dần lượng dự trữ và chỉ khi được đảm bảo không bị tấn công lần nữa. Trong khi đó, ông Schetter cho rằng việc Mỹ phát động thêm hành động quân sự là khó khả thi, song một thỏa hiệp cũng không dễ đạt được. 

Đối với eo biển Hormuz, chuyên gia Azizi nhấn mạnh đây là "đòn bẩy chiến lược" của Iran, trong khi với phương Tây đây là "huyết mạch cho thương mại toàn cầu". Chuyên gia Schetter cũng cảnh báo về nguy cơ leo thang, nói rằng ngay cả những sự cố riêng lẻ cũng có thể châm ngòi cho "một cuộc xung đột quân sự quy mô lớn". Ông Azizi cho biết ngay cả khi đạt được thỏa thuận, cuộc đối đầu giữa hai bên vẫn sẽ tiếp diễn, nhiều khả năng dưới hình thức "vùng xám" và gián tiếp.

Các báo cáo từ nhiều viện nghiên cứu toàn cầu đều hạ thấp kỳ vọng về một nền hòa bình lâu dài. Những chuyên gia tại Viện Washington có trụ sở tại Mỹ nhận định "việc đạt được tiến triển nhanh chóng hoặc rộng rãi trong các cuộc đàm phán là không thực tế", trong khi Viện Chatham House cho rằng "thỏa thuận ngừng bắn được hoan nghênh như một bước lùi cần thiết khỏi bờ vực nguy hiểm".