Khoảng trống thị trường và áp lực chuyển đổi

Ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho biết, phát triển outlet và cửa hàng miễn thuế không chỉ mở rộng kênh phân phối, mà còn là bước chuyển dịch quan trọng sang hệ sinh thái bán lẻ hiện đại, tạo lan tỏa sang logistics, du lịch và dịch vụ.

Thực tế cho thấy, dù ngành bán lẻ Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng 8–10% trong giai đoạn 2015–2025, thị trường vẫn thiếu các mô hình hiện đại mang tính dẫn dắt. Đặc biệt, outlet, vốn là kênh phân phối chiến lược trên thế giới gần như chưa được hình thành đúng nghĩa, chủ yếu vẫn là các cửa hàng nhỏ lẻ, phân mảnh.

Trong khi đó, áp lực từ nhu cầu tiêu dùng mới ngày càng rõ nét. Dự báo đến năm 2030, Việt Nam sẽ có hơn 50 triệu người thuộc tầng lớp trung lưu, nhóm khách hàng vừa đề cao thương hiệu, vừa nhạy cảm về giá. Đây chính là “tệp khách hàng vàng” cho các mô hình outlet.

Một khoảng trống khác nằm ở chi tiêu du lịch. Hiện mức chi tiêu bình quân của khách quốc tế tại Việt Nam chỉ khoảng 1.050–1.150 USD/người, thấp hơn đáng kể so với Thái Lan và Singapore. Điều này cho thấy dư địa lớn để gia tăng giá trị từ hoạt động mua sắm, yếu tố cốt lõi trong chiến lược du lịch hiện đại.

Tại Mỹ, thị trường outlet đạt quy mô khoảng 65 tỷ USD mỗi năm với hàng trăm trung tâm, thu hút hàng triệu lượt khách du lịch. Ở châu Âu, doanh thu outlet năm 2023 đạt 21,4 tỷ euro, tăng mạnh so với trước đại dịch, với hàng trăm thương hiệu quốc tế tham gia.

Tại châu Á, các quốc gia như Nhật Bản, Trung Quốc hay Thái Lan đã phát triển mạnh mô hình outlet gắn với du lịch trải nghiệm, đóng góp đáng kể vào GDP và nguồn thu ngoại tệ. Những “làng outlet” không chỉ là nơi mua sắm mà còn tích hợp giải trí, ẩm thực, sự kiện văn hóa, trở thành một phần của hành trình du lịch.

Ở mảng cửa hàng miễn thuế, các mô hình cũng rất đa dạng. Mỹ vận hành theo cơ chế thị trường, tích hợp chặt chẽ với hệ sinh thái logistics – hàng không. Liên minh châu Âu duy trì thị trường ổn định nhưng kiểm soát chặt chẽ do đặc thù liên minh thuế quan. Trong khi đó, Hàn Quốc phát triển mạnh mẽ nhưng cũng cho thấy độ “nhạy” cao với biến động thị trường, đặc biệt phụ thuộc vào dòng khách quốc tế.

Cần “cú hích” chính sách để bứt tốc

Theo dự thảo Đề án “Phát triển các mô hình outlet và cửa hàng miễn thuế tại Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”, đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu hình thành ít nhất 5 trung tâm outlet gắn với du lịch tại các địa bàn trọng điểm như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Quảng Ninh và An Giang (Phú Quốc). Xa hơn, đến năm 2045 sẽ phát triển các “làng outlet cao cấp” tại ba miền.

Theo định hướng của Đề án, mô hình outlet tại Việt Nam sẽ được phát triển theo hai hướng chủ đạo. Đây là mô hình “làng outlet cao cấp” với quy mô lớn, được quy hoạch như một tổ hợp tích hợp giữa mua sắm, giải trí và trải nghiệm văn hóa, hướng tới phân khúc khách hàng trung và cao cấp, đồng thời trở thành điểm đến du lịch.

Cùng với đó, đây sẽ là mô hình trung tâm outlet đô thị hoặc ngoại vi, có quy mô linh hoạt hơn, tập trung vào các thương hiệu phổ thông và trung cấp, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng đại chúng và phù hợp với điều kiện quỹ đất, hạ tầng tại từng địa phương. Với cửa hàng miễn thuế, mục tiêu là phủ kín 100% sân bay quốc tế và cửa khẩu lớn, đồng thời mở rộng vào nội đô tại các trung tâm du lịch. Đáng chú ý, định hướng mới cho phép kết hợp phục vụ cả khách nội địa và khách được hưởng ưu đãi miễn thuế, qua đó mở rộng không gian tiêu dùng.

Một điểm nhấn khác là mục tiêu nâng tỷ lệ hàng Việt trong outlet và cửa hàng miễn thuế lên 30–40%, đồng thời phát triển các nhóm “quà tặng quốc gia” đạt chuẩn quốc tế, vừa quảng bá thương hiệu Việt, vừa gia tăng giá trị xuất khẩu tại chỗ.

Theo tính toán của Đề án, nếu được triển khai hiệu quả, các mô hình outlet và cửa hàng miễn thuế có thể tạo ra khoảng 579.000 tỷ đồng doanh thu trực tiếp, tương đương mức tăng trưởng 10% của thị trường bán lẻ.

Tuy nhiên, dù tiềm năng lớn, rào cản đáng kể hiện nay vẫn nằm ở cơ chế, chính sách chưa hoàn thiện. Nhiều ý kiến tại hội thảo cho rằng đây chính là “điểm nghẽn” lớn nhất khiến dòng vốn đầu tư chưa thể bứt phá.

Bà Lê Hồng Thủy Tiên, Tổng giám đốc Tập đoàn Liên Thái Bình Dương (IPPG) chỉ ra nghịch lý: Việt Nam là trung tâm sản xuất lớn nhưng lại thiếu vắng các outlet đúng nghĩa. Theo bà, yếu tố then chốt là khả năng thu hút thương hiệu quốc tế, trong khi nhà đầu tư vẫn dè dặt do thiếu khung pháp lý rõ ràng và chính sách đủ sức cạnh tranh.

Từ thực tiễn, doanh nghiệp đề xuất loạt giải pháp mang tính “mở khóa” thị trường như: cơ chế giao đất sạch cho nhà đầu tư chiến lược với ưu đãi tương tự khu công nghiệp; xây dựng chính sách khuyến mại riêng cho outlet với mức giảm giá sâu, phù hợp đặc thù hàng tồn, hàng qua mùa; triển khai hoàn thuế giá trị gia tăng điện tử ngay tại điểm bán nhằm nâng cao trải nghiệm du khách.

Đối với mô hình cửa hàng miễn thuế, các doanh nghiệp kiến nghị mở rộng không gian hoạt động ra ngoài sân bay, cho phép triển khai trong các khu thương mại tự do, đồng thời phát triển bán hàng trực tuyến và tích hợp các phương thức thanh toán quốc tế.

Ở góc độ địa phương, TP Hồ Chí Minh thể hiện rõ mục tiêu trở thành đầu tàu triển khai mô hình mới. Thành phố định hướng phát triển “làng outlet” quy mô lớn, với tổ hợp mua sắm, dịch vụ và giải trí tích hợp, hướng tới trở thành điểm đến du lịch, tiêu dùng hấp dẫn.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, TP Hồ Chí Minh đề xuất thí điểm mô hình mua sắm miễn thuế trong nội đô theo cơ chế “mua tại chỗ, nhận hàng tại sân bay”, đồng thời áp dụng cơ chế lựa chọn nhà đầu tư chiến lược nhằm rút ngắn thời gian chuẩn bị dự án. Thành phố cũng đang chủ động chuẩn bị quỹ đất, hoàn thiện hạ tầng và các điều kiện cần thiết, sẵn sàng triển khai ngay khi đề án được phê duyệt.

Bên cạnh các ưu đãi về thuế và đất đai, nhiều ý kiến nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết phải xây dựng một khung pháp lý minh bạch, ổn định và khả thi, yếu tố nền tảng để thu hút nhà đầu tư và bảo đảm tính bền vững của mô hình.

Trong bối cảnh nhu cầu tiêu dùng và du lịch gia tăng, việc sớm hoàn thiện cơ chế, chính sách không chỉ là điều kiện để phát triển outlet và cửa hàng miễn thuế, mà còn góp phần mở rộng không gian tăng trưởng, thúc đẩy thị trường trong nước theo hướng hiện đại, bền vững, đồng thời gia tăng chi tiêu du lịch và tạo hiệu ứng lan tỏa tới nhiều ngành kinh tế liên quan.