Theo trang Eurasiantimes, việc chính quyền Tổng thống Donald Trump liên tiếp miễn nhiệm các tướng lĩnh cấp cao đang làm dấy lên những tranh luận về tương lai của quan hệ dân sự - quân sự tại Mỹ. Chỉ trong vòng 15 tháng, hơn 20 tướng lĩnh và đô đốc đã phải rời vị trí, khiến nhiều chuyên gia lo ngại quân đội Mỹ đang bị cuốn vào vòng xoáy chính trị.

Làn sóng sa thải chưa từng có

Nhân vật mới nhất phải rời cương vị là Đại tướng Christopher Donahue, Tư lệnh Lục quân Mỹ tại châu Âu và châu Phi, đồng thời là Tư lệnh Bộ Chỉ huy Lục quân Đồng minh NATO từ năm 2024.

Quyết định của Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth khiến nhiều người bất ngờ bởi ông Donahue là sĩ quan bốn sao có thành tích chiến đấu nổi bật, từng được đánh giá là ứng viên sáng giá cho chức Phó Tham mưu trưởng Lục quân, thậm chí có thể trở thành Tham mưu trưởng Lục quân trong tương lai.

Theo kế hoạch, ông sẽ bàn giao quyền chỉ huy tại Đức vào ngày 2/7 trước khi nghỉ hưu, trừ khi chấp nhận một vị trí cấp ba sao.

Lầu Năm Góc cho biết việc miễn nhiệm nằm trong kế hoạch cắt giảm 10% số lượng tướng và đô đốc, giảm 20% số vị trí cấp bốn sao và cắt giảm 20% số tướng trong lực lượng Vệ binh Quốc gia. Bộ trưởng Hegseth cho rằng động thái này nhằm "tối đa hóa khả năng sẵn sàng chiến lược" và loại bỏ những cơ cấu lực lượng dư thừa.

Tuy nhiên, theo trang Eurasiantimes, nhiều cựu tướng lĩnh và nghị sĩ Mỹ cho rằng cách thức sa thải các sĩ quan cấp cao đang khiến quân đội mất đi nhiều nhân tài, làm suy giảm tinh thần của lực lượng đang phục vụ và khiến quan hệ dân sự - quân sự trở nên phức tạp hơn.

Các nhà quan sát cũng chỉ ra rằng ngoài yếu tố trung thành, Tổng thống Trump và Bộ trưởng Hegseth nhiều lần chỉ trích các chính sách về đa dạng, bình đẳng và hòa nhập (DEI) của chính quyền tiền nhiệm Joe Biden, cho rằng các chính sách này đã làm suy yếu sức mạnh quân đội Mỹ.

Kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng vào tháng 1/2025, trên 20 tướng lĩnh và đô đốc đã bị miễn nhiệm hoặc buộc nghỉ hưu, trong đó có Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Charles Brown Jr., Tư lệnh Hải quân Lisa Franchetti, Phó Tham mưu trưởng Không quân James Slife, Tham mưu trưởng Lục quân Randy George, các Tổng chưởng lý quân sự của ba quân chủng và Giám đốc Cơ quan Tình báo Quốc phòng Jeffrey Kruse.

Năm cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ thuộc cả hai đảng Dân chủ và Cộng hòa, gồm Lloyd Austin, James Mattis, William Perry, Chuck Hagel và Leon Panetta, đã gửi thư tới Quốc hội, cảnh báo việc sa thải "thiếu thận trọng" này có thể ảnh hưởng tới an ninh quốc gia.

Tổng thống Mỹ có thực sự toàn quyền sa thải tướng lĩnh?

Về mặt pháp lý, Hiến pháp Mỹ trao cho Tổng thống quyền Tổng Tư lệnh các lực lượng vũ trang theo Điều II, Khoản 2, cho phép người đứng đầu Nhà Trắng miễn nhiệm hoặc điều chuyển các sĩ quan cấp cao.

Phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ trong vụ Myers kiện Chính phủ Mỹ năm 1926 cũng khẳng định Tổng thống có quyền miễn nhiệm các quan chức thuộc nhánh hành pháp mà không cần Thượng viện phê chuẩn.

Trong lịch sử, nhiều tổng thống Mỹ từng thay đổi bộ máy chỉ huy quân đội. Năm 1862, Tổng thống Abraham Lincoln miễn nhiệm Tướng George B. McClellan vì cho rằng ông quá thận trọng và thiếu trung thành về chính trị.

Năm 1939, Tổng thống Franklin Roosevelt vượt qua nhiều sĩ quan cấp cao để bổ nhiệm George C. Marshall làm Tham mưu trưởng Lục quân, qua đó định hình lại bộ máy quân đội trước Thế chiến II.

Năm 1951, Tổng thống Harry Truman sa thải Đại tướng Douglas MacArthur sau khi vị tướng này công khai phản đối chiến lược của Nhà Trắng trong Chiến tranh Triều Tiên, nhằm bảo vệ nguyên tắc quân đội phải phục tùng chính quyền dân sự.

Tuy nhiên, quyền lực của Tổng thống cũng chịu một số giới hạn. Điều I, Khoản 8 của Hiến pháp Mỹ trao cho Quốc hội quyền ban hành các quy định quản lý quân đội.

Sau cuộc Nội chiến Mỹ, Quốc hội quy định sĩ quan quân đội chỉ có thể bị buộc thôi quân ngũ theo phán quyết của tòa án quân sự hoặc theo lệnh của Tổng thống trong thời chiến.

Dù vậy, nhiều chuyên gia cho rằng trên thực tế, Tổng thống vẫn có nhiều cách để miễn nhiệm các tướng lĩnh. Theo Thiếu tướng nghỉ hưu Charles Dunlap, luật pháp Mỹ không có định nghĩa thống nhất về "thời chiến", trong khi các chức vụ cấp ba sao và bốn sao chỉ mang tính chất tạm thời, gắn với từng vị trí chỉ huy cụ thể.

Do đó, Tổng thống có thể điều chuyển hoặc miễn nhiệm một tướng lĩnh khỏi vị trí hiện tại. Dù về lý thuyết họ có thể quay lại cấp hàm thấp hơn, trên thực tế rất ít vị tướng chấp nhận tiếp tục phục vụ sau khi bị giáng chức, khiến việc miễn nhiệm gần như đồng nghĩa với nghỉ hưu.

Lo ngại quân đội bị chính trị hóa

Eurasiantimes dẫn lời các học giả cho rằng, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc Tổng thống có quyền sa thải tướng lĩnh hay không, mà là cách quyền lực đó được sử dụng.

Nhà khoa học chính trị Samuel P. Huntington, trong tác phẩm "Người lính và Nhà nước" xuất bản năm 1957, cho rằng quan hệ dân sự - quân sự lành mạnh phải dựa trên nguyên tắc "kiểm soát dân sự khách quan". Theo đó, chính quyền dân sự quyết định mục tiêu chính trị, còn quân đội được trao quyền tự chủ trong lĩnh vực chuyên môn quân sự.

Ông cho rằng việc chuyên nghiệp hóa quân đội sẽ giúp các sĩ quan giữ được tính trung lập chính trị, đồng thời vẫn thực hiện đầy đủ mệnh lệnh của chính quyền hợp pháp.

Sau này, học giả Michael Desch bổ sung rằng quân đội cần có quyền tự chủ trong các vấn đề kỹ thuật và tác chiến, trong khi chính quyền dân sự giữ quyền quyết định chiến lược và chính sách.

Ngược lại, ông Huntington cảnh báo mô hình "kiểm soát dân sự chủ quan", trong đó việc đề bạt sĩ quan dựa trên quan điểm chính trị hoặc lòng trung thành thay vì năng lực, có thể làm suy yếu tính chuyên nghiệp của quân đội và thậm chí dẫn tới những phản ứng nguy hiểm đối với nền dân chủ.

Theo nhiều chuyên gia, quan hệ dân sự - quân sự tại Mỹ hiện vẫn bảo đảm nguyên tắc Tổng thống kiểm soát quân đội về mặt pháp lý. Tuy nhiên, nếu các sĩ quan tin rằng con đường thăng tiến phụ thuộc vào lòng trung thành chính trị thay vì năng lực, khả năng đưa ra những lời khuyên quân sự độc lập sẽ bị suy giảm. Và khi kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thập kỷ của các tướng lĩnh bị đánh mất chỉ sau một quyết định hành chính, người chịu thiệt cuối cùng có thể chính là quân đội Mỹ.