Đây là bước chuyển trong quản lý rác thải, tạo động lực giảm phát sinh và phân loại ngay từ nguồn. Sau hợp nhất, thành phố phát sinh gần 14.000 tấn chất thải rắn sinh hoạt mỗi ngày.

Giảm rác từ mỗi gia đình

Việc thu giá dịch vụ thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt theo khối lượng hoặc thể tích được thực hiện trên cơ sở theo Luật số 146/2025/QH15 của Quốc hội: Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 15 luật trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, UBND cấp tỉnh quyết định thời điểm phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn và thu giá dịch vụ theo khối lượng hoặc thể tích.

Tại TP Hồ Chí Minh, quy định mới áp dụng từ 1/9/2026 đến hết 30/6/2027. Hộ chưa phân loại trả theo số nhân khẩu; tại khu vực đô thị TP Hồ Chí Minh cũ, hộ từ 2 người trở xuống trả 42.000 đồng/tháng, hộ từ 3 người trả 84.000 đồng/tháng. Hộ phân loại đúng trả 666 đồng/kg cho thu gom, vận chuyển. Cách tính này gắn lượng rác với chi phí, khuyến khích tách riêng rác tái chế, giảm rác tạp, nước rỉ rác và khối lượng phải xử lý.

Phó Giám đốc Công ty TNHH MTV Dịch vụ công ích Quận 5 Phạm Thị Thúy Nhàn cho biết, từ đầu năm 2026 đến nay, đơn vị thu gom bình quân 120 - 130 tấn rác mỗi ngày trên địa bàn 3 phường Chợ Quán, An Đông và Chợ Lớn, thuộc địa bàn Quận 5 cũ. Đây là khu vực tập trung nhiều nhà hàng, doanh nghiệp, mật độ dân cư đông.

Khi người dân thực hiện tốt việc phân loại, lượng rác thu gom tại khu vực này có thể giảm khoảng 30%, xuống còn 90 - 100 tấn/ngày. Bà Phạm Thị Thúy Nhàn cho rằng, khi người dân phân loại đúng, lượng rác giảm thì chi phí phải trả cũng giảm. Đồng thời, việc phân loại ngay từ đầu giúp giảm lượng rác phải thu gom, vận chuyển và xử lý, giảm diện tích chôn lấp và hạn chế mùi phát sinh. Nếu rác không được phân loại, nhiều rác tạp và nước lẫn trong rác sẽ làm khối lượng tăng lên.

Bà Nguyễn Thị Cẩm Hồng, phường Nhiêu Lộc, chia sẻ: “Gia đình tôi phân riêng ba nhóm rác: giấy, báo; chai lọ, bao ni lông và những loại khó phân hủy; cùng rác sinh hoạt hằng ngày như thức ăn, rau củ quả. Tôi ủng hộ việc đóng phí gắn với phân loại vì những loại có thể bán ve chai vừa giảm lượng rác phải đưa đi, vừa tạo thêm nguồn thu cho gia đình”.

Với bà Mai Thị Khê, xã Hóc Môn, nhờ tuyên truyền và trải nghiệm cá nhân, bà nhận thấy phân loại rác tại nguồn giúp môi trường xanh, sạch, đẹp, vệ sinh ổn định hơn; những vấn đề như chuột, côn trùng cũng giảm, không gian sống sạch sẽ, thoáng mát hơn. Người dân đã có ý thức tách giấy, chai nhựa, ly nhựa có khả năng tái chế; rác thực phẩm như rau, thức ăn được để riêng.

Những thay đổi từ mỗi gia đình có ý nghĩa trong bối cảnh TP Hồ Chí Minh đang phải thu gom, xử lý gần 14.000 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày sau hợp nhất. Phần lớn rác vẫn được thu gom hỗn hợp, chưa phân loại tại nguồn. Vì vậy, việc giảm một phần rác phát sinh, tách riêng các loại có khả năng tái chế và rác thực phẩm sẽ góp phần giảm áp lực cho hệ thống thu gom, vận chuyển, xử lý.

Theo ông Nguyễn Hồng Nguyên, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Hồ Chí Minh, thành phố đang xây dựng quy định về quản lý chất thải rắn sinh hoạt và kế hoạch phân loại chất thải sinh hoạt tại nguồn. Dự kiến, trong năm 2027, Thành phố sẽ triển khai đồng bộ quy định bắt buộc phân loại tại nguồn và tổ chức phương tiện thu gom theo từng loại chất thải sau phân loại.

Đồng bộ từ thu gom đến tái chế

Bà Nguyễn Thị Cẩm Hồng cho rằng, người dân nhìn chung ủng hộ phân loại rác, nhưng nếu đã phân loại tại nhà mà khi thu gom lại bỏ chung thì không phù hợp. Với các hẻm nhỏ, hẻm sâu, bà mong muốn cơ quan chức năng nghiên cứu xe thu gom riêng theo ngày hoặc theo giờ để người dân biết từng loại rác được đưa ra vào thời điểm nào. Việc này cần phù hợp điều kiện thực tế của từng khu vực.

Theo bà Phạm Thị Thúy Nhàn, cần quản lý đồng bộ tất cả các khâu từ phân loại tại nguồn đến thu gom, vận chuyển và xử lý. Đặc biệt, các cơ sở thu gom rác dân lập cần được quản lý, tổ chức phù hợp, bảo đảm rác sau khi người dân phân loại được thu gom, vận chuyển đúng theo từng loại, tránh tình trạng phân loại tại nhà nhưng khi thu gom lại trộn chung. Khi các khâu được thực hiện đồng bộ, việc thu phí theo khối lượng mới phát huy hiệu quả.

Tại phường Nhiêu Lộc, Phó Chủ tịch UBND phường Lê Thành Quốc cho biết, chính quyền không thể chỉ tập trung vào khâu thu gom mà phải thay đổi thói quen từ chính người dân. Phường đang tuyên truyền, vận động phân loại rác tại nguồn, giảm phát sinh, chuyển giao rác đúng thời gian, đúng địa điểm; đặc biệt không xả rác xuống đường, hệ thống thoát nước và kênh Nhiêu Lộc.

Phường cũng rà soát các điểm thường xuyên phát sinh, tồn đọng rác và những vị trí có nguy cơ ảnh hưởng đến hệ thống thoát nước. Với những điểm tái phát sinh, địa phương không chỉ tổ chức thu gom mà còn xác định nguyên nhân, vận động người dân, tăng cường kiểm tra và theo dõi sau xử lý, hạn chế tình trạng xử lý xong lại tái diễn.

Theo ông Nguyễn Hồng Nguyên, khi thu phí, hộ gia đình, cá nhân phân loại tốt, tách được chất thải có khả năng tái chế sẽ không phải trả phí cho loại chất thải này. Thành phố cũng sẽ hướng dẫn các hộ có nhu cầu tự xử lý chất thải thực phẩm thành phân bón để sử dụng trong gia đình, qua đó giảm lượng chất thải phải thu gom, vận chuyển và xử lý.

Giải pháp bắt buộc phân loại tại nguồn sẽ đi đôi với xử lý vi phạm khi không thực hiện đúng quy định. Việc thu giá dịch vụ theo khối lượng chất thải phát sinh cũng được xác định là giải pháp quan trọng tác động đến ý thức phân loại của người dân.

Cùng với đó, thành phố tạo điều kiện để địa phương, đoàn thể và doanh nghiệp tái chế tham gia chuỗi thu gom, tái chế; người dân phân loại, làm sạch chất thải tái chế để thu lại giá trị kinh tế. Sở Nông nghiệp và Môi trường đã đưa vào hoạt động hệ thống cân tự động kiểm soát khối lượng rác, đồng thời theo dõi lộ trình phương tiện bằng GPS theo thời gian thực, nâng cao hiệu quả quản lý thu gom, vận chuyển.

Ngày 1/9 là bước chuyển trong cách quản lý rác của thành phố, nhưng hiệu quả chính sách phụ thuộc vào hành động từ mỗi hộ gia đình. Khi người dân giảm phát sinh, phân loại đúng; đơn vị thu gom tiếp nhận đúng; các loại rác tái chế được đưa vào chuỗi tái chế, lượng rác phải xử lý sẽ giảm và giá trị của chất thải được nâng lên. Đây là nền tảng để thành phố tiến tới phân loại rác tại nguồn trên toàn địa bàn trong năm 2027.