Không chỉ bảo đảm an ninh năng lượng, việc hình thành Trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia tại TP. Hồ Chí Minh còn mở ra cơ hội kết nối hạ tầng, logistics, khoa học - công nghệ và tài chính xanh theo chuỗi giá trị, hướng tới xây dựng hệ sinh thái công nghiệp năng lượng hiện đại với kỳ vọng tạo động lực tăng trưởng mới, thúc đẩy chuyển dịch xanh, phát triển công nghiệp công nghệ cao và nâng cao năng lực cạnh tranh của vùng Đông Nam Bộ. 

Đây là nội dung được nhiều chuyên gia, nhà quản lý và doanh nghiệp đặc biệt quan tâm tại tọa đàm "Hướng đến hình thành Trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia tại TP. Hồ Chí Minh" do Sở Công Thương Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức ngày 31/7.

Mô hình đa cực và hệ sinh thái năng lượng xanh tích hợp

Phát biểu tại tọa đàm, bà Nguyễn Thị Kim Ngọc, Phó Giám đốc Sở Công Thương TP. Hồ Chí Minh nhấn mạnh không gian phát triển mới sau sắp xếp đơn vị hành chính mang lại cho thành phố nhiều lợi thế vượt trội về công nghiệp, cảng biển, logistics, khoa học và công nghệ. Cùng với đó là yêu cầu cấp thiết phải bảo đảm nguồn năng lượng ổn định, chất lượng cao cho sản xuất, giao thông, quá trình điện hóa, trung tâm dữ liệu và các ngành công nghệ cao trong giai đoạn mới.

Theo bà Ngọc, thành phố sở hữu nhiều lợi thế nổi trội như thị trường tiêu thụ năng lượng lớn, hệ thống cảng nước sâu quy mô lớn, các cụm khí - điện - lọc hóa dầu, cơ sở công nghiệp dầu khí lâu năm, dịch vụ kỹ thuật biển chuyên sâu, mạng lưới logistics kết nối đồng bộ cùng hệ thống viện nghiên cứu và trường đại học chất lượng cao.

"Do vậy, việc xây dựng Trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia có ý nghĩa quan trọng đối với mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng, phát triển công nghiệp năng lượng hiện đại, thúc đẩy chuyển dịch xanh và tạo động lực cho mục tiêu tăng trưởng hai con số của thành phố", bà Ngọc nhấn mạnh.

Khái quát Đề án, ông Nguyễn Khắc Hiếu, Phó Trưởng phòng Quản lý Năng lượng, Sở Công Thương TP. Hồ Chí Minh xác định: Trung tâm được nghiên cứu và quy hoạch theo mô hình đa cực, bao gồm các cực trọng điểm: Long Sơn, Phú Mỹ - Cái Mép - Thị Vải, Rạch Dừa - Sao Mai - Bến Đình, kết hợp cùng hệ thống các khu công nghiệp, trung tâm công nghệ, viện nghiên cứu phát triển và hệ sinh thái dịch vụ hỗ trợ toàn diện.

Mỗi cực trong hệ thống sẽ đảm nhận những chức năng chuyên biệt trong chuỗi giá trị năng lượng quốc gia; trong đó, cực Long Sơn gắn liền với các lĩnh vực lọc hóa dầu, hóa chất chuyên dụng, vật liệu mới và các giải pháp giảm phát thải công nghiệp. Cực Phú Mỹ - Cái Mép - Thị Vải tập trung phát triển khí hóa lỏng LNG, điện khí, hệ thống kho cảng chuyên dụng và logistics năng lượng quy mô lớn.

Cực Rạch Dừa - Sao Mai - Bến Đình tập trung sâu vào dịch vụ kỹ thuật dầu khí, công nghiệp chế tạo cơ khí nặng, điện gió ngoài khơi cùng công tác vận hành và bảo dưỡng kỹ thuật cao. Bên cạnh đó, các trung tâm đô thị, viện nghiên cứu, trường đại học và các tổ chức tài chính đóng vai trò hỗ trợ mạnh mẽ cho hoạt động nghiên cứu phát triển, đào tạo nguồn nhân lực, quản trị dữ liệu, đổi mới sáng tạo và tài chính xanh.

"Mô hình tổng thể của trung tâm được cấu trúc theo ba lớp chiến lược rõ rệt, gồm lớp năng lượng cốt lõi, lớp công nghiệp - chế tạo tiên tiến, và lớp dịch vụ - logistics - số - R&D. Đồng thời, bảy trụ cột phát triển chính được đề xuất bao gồm khí, LNG và điện khí; lọc hóa dầu và hóa chất chuyên sâu; điện gió ngoài khơi; cảng biển và logistics chuyên ngành; hydrogen cùng công nghệ thu hồi, sử dụng và lưu trữ carbon; công nghiệp số và dữ liệu lớn; nghiên cứu phát triển kết hợp đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao", ông Hiếu chia sẻ.

Đồng bộ giải pháp chiến lược và lộ trình bứt phá 

Đánh giá cao tầm vóc của Đề án, song ông Lê Việt Cường, Phó Viện trưởng Viện Năng lượng thuộc Bộ Công Thương cho rằng, thành phố cần phải vươn lên với một tầm nhìn chiến lược cao hơn, không đơn thuần là một trung tâm năng lượng tích hợp thông thường, mà phải định vị là một cực công nghiệp năng lượng xanh và sạch hoạt động theo chuỗi giá trị khép kín.

Cách tiếp cận cần được chuyển dịch mạnh mẽ từ việc tập hợp các dự án riêng lẻ sang xây dựng một hệ sinh thái kết nối đồng bộ giữa hạ tầng, công nghiệp, dữ liệu, tài chính và nhân lực, qua đó vươn tới năng lực cạnh tranh quốc gia, tạo lập chuỗi giá trị vững chắc, tự chủ công nghiệp và nâng cao vị thế chiến lược trong khu vực. "Thành phố cần xác định vị trí là trung tâm trong chuỗi giá trị công nghiệp năng lượng xanh, sạch quốc gia; cần thiết kế trung tâm theo mô hình đa cực, với trọng tâm là hạ tầng mềm liên thông và cơ chế hạ tầng dùng chung", ông Cường nhận định.

Trên cơ sở các chủ trương lớn và căn cứ vào các Nghị quyết quan trọng của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, định hướng đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước, đột phá phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, cơ chế chính sách đặc thù cũng như định hướng phát triển vùng Đông Nam Bộ, ông Cường cho rằng, thành phố cần hình thành một cực tăng trưởng mới mang tính đột phá về công nghiệp năng lượng xanh, logistics năng lượng, tài chính xanh, kinh tế số và nghiên cứu phát triển.

Cùng quan điểm đó, ông Nguyễn Tuấn, Trưởng Ban Thương mại thuộc Tổng Công ty cổ phần Dịch vụ Kỹ thuật Dầu khí Việt Nam cho rằng, thành phố sở hữu những lợi thế lớn nhất cả nước trong việc hình thành Trung tâm công nghiệp năng lượng quốc gia cũng như triển khai Dự án Bến cảng và Trung tâm Công nghiệp, Dịch vụ năng lượng tái tạo (RE-Hub). Đặc biệt, sự ra đời của Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam tại TP. Hồ Chí Minh sẽ tạo ra cú hích lớn, thu hút dòng vốn đầu tư quốc tế mạnh mẽ cho hệ sinh thái năng lượng mới.

"Về kịch bản phát triển, thành phố cần xây dựng trên cơ sở theo Quy hoạch điện VIII, tăng tốc nếu đầu tư trực tiếp nước ngoài thuận lợi và giá năng lượng ổn định, thận trọng nếu chậm tiến độ pháp lý vốn, cùng với mỗi kịch bản gắn với mốc thời gian và ngưỡng quyết định để điều chỉnh đề án", ông Tuấn chia sẻ.

Từ kinh nghiệm thực tiễn, ông Riccardo Felici, Giám đốc khu vực APCA, OWC cũng chia sẻ tiềm năng, tài nguyên và năng lực cạnh tranh công nghiệp; đồng thời nhấn mạnh vai trò của Trung tâm năng lượng tái tạo trong tương lai phải được vận hành như một hệ sinh thái thống nhất và đồng bộ.

Trong đó, hệ thống hạ tầng kỹ thuật từ cảng biển, kho bãi, hệ thống đường ống, lưới điện truyền tải, giao thông kết nối, hệ thống cấp nước, phòng cháy chữa cháy, công tác bảo vệ môi trường cho đến hạ tầng dữ liệu số đều phải được quy hoạch và đầu tư đồng bộ. Trung tâm phải thiết lập cơ chế điều phối hiệu quả, các quy trình liên thông tối ưu, hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật chuẩn hóa và công cụ giám sát hiện đại.

Trọng tâm cốt lõi của các dự án được trao đổi là khả năng chuyển hóa các tiềm năng năng lượng to lớn thành năng lực công nghiệp thực tế. Các dự án lớn về khí, LNG, điện gió ngoài khơi hay hydrogen cần mở ra thị trường rộng lớn để các doanh nghiệp trong nước có đủ năng lực tham gia vào toàn bộ các khâu từ thiết kế, chế tạo, vận chuyển, lắp đặt, kiểm định chất lượng cho đến vận hành và bảo dưỡng kỹ thuật cao.

Tại tọa đàm, các đại biểu cũng đề xuất xây dựng bộ tiêu chí khoa học và khách quan để lựa chọn danh mục dự án ưu tiên dựa trên vị trí của dự án trong chuỗi giá trị, tỷ lệ nội địa hóa và mức độ tham gia của doanh nghiệp Việt Nam, năng lực đổi mới sáng tạo, hiệu quả giảm phát thải khí nhà kính, tính khả thi của thị trường đầu ra và năng lực triển khai thực tế của nhà đầu tư. Song song đó, các dữ liệu cốt lõi về quy hoạch không gian, đất đai, hạ tầng kỹ thuật, năng lượng, môi trường, danh mục dự án và nguồn vốn sẽ được chuẩn hóa, số hóa và tích hợp trên nền tảng bản đồ số chung nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác quản lý nhà nước và giám sát quá trình thực thi.