Nhiều hệ lụy

Theo ông Võ Văn Minh, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch HĐND TP Hồ Chí Minh, Đề án chỉnh trang đô thị khu vực nhà ở trên và ven sông, kênh, rạch trên địa bàn thành phố giai đoạn 2025 - 2030 được xác định là nhiệm vụ trọng tâm của thành phố, phải triển khai theo phương châm “rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ nguồn lực”, đồng thời vận dụng tối đa các cơ chế đặc thù để tháo gỡ vướng mắc, đẩy nhanh tiến độ.

Ghi nhận thực tế từ các đợt khảo sát vừa qua cho thấy tình trạng nhà ở lấn chiếm kênh, rạch vẫn còn phổ biến. Nhiều căn nhà tạm bợ bám dọc các tuyến kênh Đôi, kênh Tẻ, rạch Ông Lớn và các nhánh kênh nhỏ; hạ tầng xuống cấp nghiêm trọng; nước thải sinh hoạt xả trực tiếp ra môi trường, làm suy giảm chất lượng nước và cản trở khả năng thoát nước đô thị. Đây là một trong những nguyên nhân gây ngập úng kéo dài tại nhiều khu vực.

Giám đốc Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh Trần Quang Lâm cho biết, thành phố dự kiến triển khai 44 dự án chỉnh trang đô thị, gồm 40 dự án sử dụng vốn ngân sách và 4 dự án xã hội hóa, với tổng số 23.429 căn nhà cần di dời. Mục tiêu đến năm 2030 sẽ hoàn thành di dời tối thiểu 20.000 căn nhà ven kênh rạch, tập trung tại các tuyến trọng điểm.

Tuy nhiên, áp lực lớn nhất hiện tập trung tại các phường Bình Đông, Chánh Hưng, Phú Định với hơn 15.700 căn nhà cần di dời, chiếm trên 65% tổng khối lượng toàn thành phố. Đây là khu vực “lõi” của đề án, nơi dân cư tập trung đông, nhiều khu nhà hình thành từ lâu, hạ tầng còn hạn chế. Tại các tuyến kênh, rạch cho thấy nhiều căn nhà dựng trên cọc gỗ đã xuống cấp nghiêm trọng, tiềm ẩn nguy cơ sạt lở, nhất là trong mùa mưa bão; nhiều đoạn kênh bị lấn chiếm, thu hẹp dòng chảy, gây ô nhiễm kéo dài và ảnh hưởng đến sức khỏe người dân.

Trên địa bàn xã Nhà Bè, áp lực cũng rất lớn. Theo Chủ tịch UBND xã Nhà Bè Võ Phan Lê Nguyễn, địa phương có khoảng 2.540 căn nhà và khu đất ven sông, kênh, rạch cần di dời, trải dài hơn 33,6 km. Các khu dân cư tập trung tại nhiều tuyến như Kênh Cây Khô, rạch Ông Lớn, rạch Xóm Đình, rạch Bần Bọng, rạch Cá Tra, rạch Tư Chấp. Phần lớn nhà ở có kết cấu tạm bợ, nhiều căn dựng trên cọc gỗ đã xuống cấp nghiêm trọng, không đảm bảo điều kiện sinh hoạt. Tình trạng xả thải trực tiếp ra kênh rạch diễn ra phổ biến, làm gia tăng ô nhiễm môi trường, đặc biệt hiện có gần 300 căn nhà lấn chiếm cần phải giải tỏa khẩn cấp để đảm bảo an toàn trước nguy cơ sạt lở cao.

Thực tiễn này cho thấy chỉnh trang đô thị ven kênh rạch không chỉ là vấn đề mỹ quan mà còn là thách thức lớn về an sinh xã hội và thích ứng biến đổi khí hậu, đòi hỏi giải pháp tổng thể, đồng bộ và kịp thời.

Đồng bộ giải pháp cơ chế và nguồn lực

Theo Chủ tịch HĐND TP Hồ Chí Minh Võ Văn Minh, để giải quyết các điểm nghẽn kéo dài, thành phố cần có bước đột phá về cơ chế, trong đó trọng tâm là phân cấp, giao quyền mạnh cho chính quyền cơ sở. Người đứng đầu cấp ủy, chính quyền địa phương phải trực tiếp chỉ đạo, chịu trách nhiệm về tiến độ và chất lượng thực hiện.

Việc triển khai được yêu cầu thực hiện theo phương thức song song; trong đó công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng là khâu then chốt, quyết định tiến độ toàn bộ đề án. Các địa phương cần chủ động trong triển khai đầu tư công, rút ngắn thủ tục, tăng tính linh hoạt trong xử lý thực tế.

Ông Võ Văn Minh cho biết, TP Hồ Chí Minh xác định huy động nguồn lực xã hội là giải pháp quan trọng; cần linh hoạt áp dụng mô hình BT theo hướng phù hợp, kết hợp khai thác quỹ đất để tạo nguồn vốn, đẩy nhanh tiến độ các dự án; đồng thời, việc rà soát quỹ đất công tại chỗ để phát triển nhà ở xã hội cần được ưu tiên, nhằm giảm chi phí và bảo đảm người dân được tái định cư tại địa phương, hạn chế xáo trộn sinh kế và đời sống.

Theo Giám đốc Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh Trần Quang Lâm, nhà ở xã hội là giải pháp trọng tâm để đảm bảo an sinh. Việc di dời phải gắn với mục tiêu người dân có nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, đồng thời các khu tái định cư phải được đầu tư đồng bộ về hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội.

Thực tế khảo sát tại các khu đất dự kiến bố trí tái định cư như Bến Bình Đông, Nguyễn Duy cho thấy yêu cầu cấp bách trong việc chuẩn bị quỹ nhà. Thành phố yêu cầu đánh giá kỹ pháp lý, công khai minh bạch thông tin để tạo sự đồng thuận trong người dân.

Cùng với đó, ông Võ Văn Minh cho biết, TP Hồ Chí Minh sẽ nghiên cứu cơ chế hỗ trợ đặc thù đối với các trường hợp khó khăn về pháp lý đất đai, bảo đảm mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận chỗ ở ổn định. Chương trình không chỉ giải quyết nhu cầu nhà ở mà còn hướng tới tái cấu trúc không gian đô thị; theo đó, các khu vực ven sông, kênh, rạch sau di dời sẽ được quy hoạch lại để phát triển công viên, giao thông ven sông, dịch vụ và các hoạt động kinh tế, góp phần nâng cao giá trị đô thị. Đây được xác định là nhiệm vụ quan trọng, gắn với mục tiêu nâng cao chất lượng sống của người dân và phát triển thành phố theo hướng bền vững.

Với quyết tâm cao, sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành cùng các giải pháp đột phá về cơ chế và nguồn lực, TP Hồ Chí Minh đang từng bước giải bài toán tồn tại kéo dài nhiều năm, tạo lập diện mạo đô thị mới, văn minh, hiện đại, đồng thời đảm bảo an sinh và chất lượng sống cho người dân trong giai đoạn phát triển mới.