Người giỏi cần được trao những bài toán lớn

Một chính sách thu hút nhân tài sẽ khó phát huy hiệu quả nếu chỉ dừng ở mức đãi ngộ. Với những người làm khoa học và công nghệ, điều họ cần không chỉ là thu nhập, mà còn là môi trường nghiên cứu, quyền chủ động chuyên môn, nguồn lực cần thiết và những bài toán đủ lớn để có thể phát huy năng lực.

Đây là vấn đề TP Hồ Chí Minh đang từng bước thay đổi trong cách tiếp cận nguồn nhân lực chất lượng cao. Trong quá trình cụ thể hóa Nghị quyết 57-NQ/TW, Thành phố xác định nhân lực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là một trong những nguồn lực quan trọng để thực hiện các mục tiêu phát triển. Cùng với việc hoàn thiện cơ chế, chính sách, yêu cầu đặt ra là phải thay đổi cách thu hút và sử dụng người tài.

Theo ông Nguyễn Sĩ Long, Phó Trưởng phòng Công chức, viên chức (Sở Nội vụ TP Hồ Chí Minh), chính sách thu hút chuyên gia cần gắn với những công việc cụ thể và kết quả mà chuyên gia có thể đóng góp. Đây là sự chuyển hướng từ tư duy chủ yếu dựa vào chế độ đãi ngộ sang tạo dựng môi trường để người có năng lực được làm việc, được chủ động và tạo ra kết quả.

Cách tiếp cận này đặc biệt cần thiết đối với lĩnh vực khoa học và công nghệ, nơi kết quả không phải lúc nào cũng xuất hiện ngay sau một thời gian ngắn. Một nhà khoa học có thể cần nhiều năm để hoàn thiện một hướng nghiên cứu; một công nghệ mới có thể phải qua nhiều lần thử nghiệm trước khi trở thành sản phẩm.

Đây cũng là lý do Thành phố đang hoàn thiện các cơ chế thu hút chuyên gia, nhà khoa học và người có tài năng đặc biệt. Quyết định số 05/2026/QĐ-UBND được ban hành nhằm cụ thể hóa chính sách thu hút chuyên gia, nhà khoa học và người có tài năng đặc biệt trên địa bàn.

Tuy nhiên, thu hút mới chỉ là bước đầu. Câu hỏi khó hơn là thu hút về để làm gì và làm việc trong môi trường nào. Tại các khu công nghệ cao, yêu cầu này thể hiện khá rõ. Hoạt động nghiên cứu không thể tách rời sản xuất, trong khi doanh nghiệp công nghệ cũng cần đội ngũ nghiên cứu và chuyên gia có kinh nghiệm để phát triển sản phẩm, hoàn thiện quy trình và giải quyết những vấn đề phát sinh trong thực tế.

Theo ông Phạm Cao Khải, Trưởng phòng Quản lý Khoa học và Đào tạo (Ban Quản lý Khu Nông nghiệp công nghệ cao TP Hồ Chí Minh), bài toán nhân lực khoa học và công nghệ không chỉ nằm ở việc tìm người có thành tích nổi bật, mà còn phải xác định người đó phù hợp với yêu cầu nào.

Một chuyên gia có nhiều công trình công bố quốc tế chưa chắc đã có kinh nghiệm tổ chức sản xuất, làm chủ quy trình công nghệ hoặc xử lý những vấn đề phát sinh trong thực tế. Ngược lại, những kỹ sư có kinh nghiệm và khả năng giải quyết bài toán sản xuất có thể gặp khó khăn khi đáp ứng các tiêu chí thiên về học thuật.

Thực tế này cho thấy thu hút nhân tài không thể chỉ dựa vào một bộ tiêu chí chung, Thành phố cần xác định rõ từng bài toán, từng vị trí và yêu cầu cụ thể để có cách lựa chọn, sử dụng và đánh giá phù hợp. Đây cũng là điểm chuyển quan trọng từ “thu hút người tài” sang “sử dụng hiệu quả người tài”.

Một chuyên gia giỏi nếu chỉ được mời về nhưng không có phòng thí nghiệm, nhóm nghiên cứu, dữ liệu hoặc bài toán thực tế để giải quyết thì rất khó tạo ra giá trị tương xứng. Ngược lại, nếu được đặt vào một môi trường có đủ điều kiện, chuyên gia không chỉ tạo ra kết quả nghiên cứu mà còn có thể hình thành nhóm nghiên cứu, đào tạo nhân lực kế cận, kết nối với doanh nghiệp và thúc đẩy ứng dụng công nghệ.

Câu chuyện của Tiến sĩ Ngô Huỳnh Thiện, Tổng giám đốc Công ty cổ phần công nghệ xử lý môi trường (ARC-V) là một ví dụ về một dòng chảy tri thức khác: trở về thông qua doanh nghiệp và công nghệ để giải quyết một bài toán thực tế.

Sinh ra tại TP Hồ Chí Minh, mang quốc tịch Bỉ, Tiến sĩ Ngô Huỳnh Thiện có khoảng 20 năm học tập và làm việc tại 8 quốc gia. Sau thời gian làm việc ở nước ngoài, ông trở về Việt Nam với một công nghệ xử lý chất thải dựa trên ấu trùng ruồi lính đen. “Tôi trở về Việt Nam vì đây là nơi tôi thấy bài toán của mình có ý nghĩa thực tế”, Tiến sĩ Ngô Huỳnh Thiện chia sẻ.

Theo ông, rác sinh hoạt ở Việt Nam thường được thu gom trong tình trạng hỗn hợp, trong khi nhiều phương pháp xử lý truyền thống đòi hỏi rác phải được phân loại từ đầu. Từ thực tế đó, doanh nghiệp đang triển khai mô hình thử nghiệm công nghệ xử lý rác hỗn hợp bằng ấu trùng ruồi lính đen.

Doanh nghiệp đang hướng tới xây dựng mô hình thử nghiệm xử lý khoảng 25 tấn rác/ngày tại TP Hồ Chí Minh, nhằm đánh giá khả năng vận hành công nghệ trong điều kiện thực tế tại Việt Nam. Tiến sĩ Ngô Huỳnh Thiện cho biết, công nghệ được phát triển dựa trên ARC-V Process, được cấp phép từ ARC Ento Tech Australia và đang trong quá trình xin cấp bằng sáng chế. Những thông tin về quy mô và các sản phẩm đầu ra hiện vẫn cần được tiếp tục kiểm chứng trong quá trình thử nghiệm.

Điều đáng chú ý ở câu chuyện này không nằm ở những con số công suất được kỳ vọng, mà ở cách một người có quá trình học tập, làm việc tại nhiều quốc gia lựa chọn trở về và đưa kinh nghiệm, công nghệ vào một bài toán cụ thể tại Việt Nam.

Đó cũng là một góc nhìn khác về chính sách thu hút nguồn lực tri thức: không nhất thiết tất cả chuyên gia phải trở về làm việc trong các cơ quan nghiên cứu hay khu vực công. Họ có thể tham gia thông qua doanh nghiệp, dự án công nghệ, mạng lưới hợp tác hoặc những sáng kiến giải quyết các vấn đề của Thành phố và đất nước.

Khi tri thức phải chứng minh bằng giá trị thực

Nếu bài toán đầu tiên là thu hút được người có năng lực, bài toán tiếp theo là tạo điều kiện để năng lực đó chuyển hóa thành kết quả.

Vì vậy, chính sách nhân tài cần được đặt trong một hệ sinh thái rộng hơn, nơi nhà khoa học, chuyên gia, trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và nhà đầu tư có thể kết nối với nhau. Nhà khoa học tạo ra tri thức; chuyên gia giúp giải quyết những bài toán chuyên sâu; trường, viện cung cấp nền tảng nghiên cứu và đào tạo; doanh nghiệp xác định nhu cầu, tiếp nhận và đưa công nghệ vào sản xuất.

Khi các nguồn lực này được kết nối, chính sách thu hút nhân tài mới không chỉ dừng ở việc “đưa người về” mà tạo ra khả năng hình thành những nhóm nghiên cứu, dự án công nghệ và doanh nghiệp mới.

Với ARC-V, chẳng hạn, vấn đề không chỉ là một công nghệ được phát triển ở nước ngoài có thể đưa về Việt Nam hay không, quan trọng hơn là công nghệ đó có thích ứng với điều kiện thực tế hay không, có thể vận hành ổn định ở quy mô phù hợp hay không và các sản phẩm đầu ra có tìm được thị trường hay không.

Đây cũng là yêu cầu chung đối với các lĩnh vực công nghệ chiến lược mà TP Hồ Chí Minh đang ưu tiên như trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, y sinh, vật liệu mới và bán dẫn. Đây là những lĩnh vực cần đầu tư dài hạn, đội ngũ chuyên gia có năng lực và sự tham gia của doanh nghiệp.

PGS.TS Lê Văn Thăng, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP Hồ Chí Minh, nhấn mạnh yêu cầu gắn nghiên cứu với thực tiễn, để khoa học và công nghệ thực sự trở thành nguồn lực phục vụ phát triển Thành phố.

Từ yêu cầu này, việc xây dựng môi trường cho người tài không thể tách khỏi việc phát triển các tổ chức nghiên cứu, trung tâm đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp công nghệ và các cơ chế hỗ trợ ứng dụng. Một chuyên gia có thể tạo ra một công trình tốt, nhưng để công trình đó trở thành sản phẩm cần cả một chuỗi nguồn lực phía sau.

Đây cũng là sự thay đổi quan trọng trong cách nhìn về nhân tài. Người giỏi không chỉ được xem là một nguồn nhân lực cần thu hút, mà là một chủ thể có khả năng tạo ra những thay đổi mới nếu được đặt đúng vị trí và trao đúng điều kiện. Nghị quyết 57-NQ/TW vì thế không chỉ đặt ra yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, mà còn đặt ra bài toán về cách tổ chức và huy động nguồn lực con người.

TP Hồ Chí Minh có lợi thế về hệ thống trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ và cộng đồng khởi nghiệp, nhưng lợi thế đó chỉ trở thành năng lực cạnh tranh khi Thành phố tạo được môi trường để người giỏi đến, có điều kiện làm việc và nhìn thấy kết quả từ những đóng góp của mình.

Một chuyên gia trở về với một công nghệ mới, một nhà khoa học hình thành được nhóm nghiên cứu, một kỹ sư giải quyết được một bài toán sản xuất, một doanh nghiệp tiếp nhận và phát triển kết quả nghiên cứu thành sản phẩm, những kết quả ấy có thể không xuất hiện ngay, nhưng chính là những dấu hiệu cho thấy tri thức đang được chuyển hóa thành năng lực phát triển.

Sau hơn một năm triển khai Nghị quyết 57, TP Hồ Chí Minh đang từng bước hình thành những điều kiện cần thiết cho quá trình đó: cơ chế thu hút nhân tài, không gian nghiên cứu, nguồn vốn, doanh nghiệp công nghệ và các công cụ kết nối với thị trường.

Thu hút một người giỏi đã khó, nhưng tạo môi trường để người giỏi tạo ra giá trị còn khó hơn. Vì vậy, thước đo của chính sách nhân tài không chỉ là số lượng chuyên gia được thu hút, mà là những công trình, công nghệ, sản phẩm và giải pháp được hình thành từ nguồn lực ấy.

Khi người tài được trao những bài toán lớn, được tiếp cận nguồn lực phù hợp và có không gian để thử nghiệm, tri thức mới có cơ hội trở thành công nghệ; công nghệ mới có cơ hội trở thành sản phẩm và những sản phẩm đó có thể tạo ra giá trị mới cho nền kinh tế.

Đó cũng là điểm đến của quá trình cụ thể hóa Nghị quyết 57 tại TP Hồ Chí Minh: không chỉ thu hút người giỏi mà xây dựng một môi trường đủ sức để người giỏi tạo ra những động lực tăng trưởng mới cho Thành phố.