Theo Tờ trình của Chính phủ sáng cùng ngày, 4 Chương trình mục tiêu quốc gia hiện hành sẽ được tái cấu trúc lại thành 1 Chương trình mục tiêu quốc gia có tên gọi là "Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 – 2035". Chương trình mới Giữ nguyên dự kiến tổng nguồn lực khoảng 808.558 tỷ đồng; đồng thời, kiến nghị Quốc hội giao Chính phủ rà soát, quyết định cơ cấu từng nguồn vốn, cơ cấu chi đầu tư và chi thường xuyên của ngân sách trung ương bảo đảm triệt để tiết kiệm chi thường xuyên.

Thảo luận tại Tổ, các ý kiến của các đại biểu Quốc hội đã đánh giá cao việc hợp nhất nhằm đổi mới phương thức quản trị, đồng thời đặt ra nhiều vấn đề thực tiễn nhằm tối ưu hóa nguồn lực và trao quyền thực chất cho địa phương.

Khắc phục việc phân tán nguồn lực

Tại các tổ thảo luận, các đại biểu Quốc hội bày tỏ sự nhất trí cao với chủ trương hợp nhất các chương trình mục tiêu quốc gia nhằm khắc phục triệt để tình trạng manh mún, chồng chéo và lãng phí nguồn lực trong giai đoạn trước.

Đại biểu Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh (đoàn Cao Bằng) thẳng thắn chỉ ra thực tiễn triển khai thời gian qua cho thấy công tác quản lý còn mang tính "ôm đồm", xé nhỏ nguồn lực thành quá nhiều dự án, tiểu dự án nhỏ lẻ nhưng phải gánh quy trình thủ tục đầu tư công phức tạp. Theo Bộ trưởng, có những địa phương tại Cao Bằng có đến 200 dự án giao thông nông thôn, mỗi dự án chỉ khoảng 1 đến 3 tỷ đồng rải ra ngõ xóm, nhưng không ra một tiêu chuẩn quy chuẩn nào cả, chỉ làm cho xong thủ tục. Từ thực tiễn này, Bộ trưởng kiến nghị cần triệt để phân cấp cho địa phương, Trung ương chỉ ban hành khung chương trình và tiêu chí đầu ra, còn việc lựa chọn danh mục công trình phải giao trọn quyền cho Thường trực Tỉnh ủy, Ủy ban nhân dân và Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định.

Đồng quan điểm, đại biểu Nguyễn Hoàng Giang (Đoàn Đắk Lắk) nhấn mạnh việc hợp nhất là một bước chuyển đổi toàn diện về nhận thức. Đại biểu chỉ ra sự trùng lặp kéo dài khi mỗi ngành nắm giữ một chương trình riêng, khi cùng lĩnh vực tuyên truyền, chương trình nào cũng có kinh phí tuyên truyền; chương trình nào cũng làm mô hình sinh kế, nội dung trùng lặp. Đại biểu đề nghị việc tích hợp giai đoạn 2026 - 2035 phải thay đổi thực chất để không rơi vào cảnh "bình mới rượu cũ".

Đại biểu Nguyễn Ngọc Việt (Hà Nội) đề nghị quá trình tích hợp phải tránh việc cộng cơ học, giao thoa chồng chéo; đồng thời thực hiện mạnh mẽ phân cấp theo nguyên tắc "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm".

Bảo đảm xây dựng các chỉ tiêu thực chất

Bên cạnh việc tinh gọn bộ máy quản lý, các đại biểu đặc biệt lưu ý việc tích hợp nguồn lực không được làm suy giảm các chính sách đặc thù hay triệt tiêu các mục tiêu chuyên ngành chiến lược.

Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Nguyễn Đắc Vinh (Đoàn Tuyên Quang) nhấn mạnh: tích hợp là để xử lý sự trùng lặp, chồng chéo, tuyệt đối không thể làm giảm nhẹ hay bỏ đi các mục tiêu, chỉ tiêu đã được Quốc hội bấm nút thông qua như các chỉ tiêu về văn hóa, giáo dục, y tế cơ sở. Đại biểu phân tích thêm, hệ thống chỉ tiêu chuyên ngành phải được tôn trọng tuyệt đối để đảm bảo hoàn thành các chỉ tiêu chiến lược đã được cụ thể hóa từ các Nghị quyết của Đảng.

Về mặt kỹ thuật lập pháp, đại biểu Nguyễn Thị Thu Nguyệt (Đoàn Đắk Lắk) bày tỏ băn khoăn khi tên gọi của chương trình mới quá rộng và một số mục tiêu, nhiệm vụ chi tiết vẫn đang được cộng gộp một cách cơ học. Việc ôm đồm quá nhiều chỉ tiêu nhỏ lẻ chi tiết đến năm 2030 và 2035 sẽ khiến địa phương rơi vào cảnh "chạy theo chỉ tiêu" thay vì tập trung tạo ra chuyển biến thực chất về đời sống dân sinh.

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh) đề nghị bổ sung nguyên tắc tích hợp thực chất các mục tiêu, nhiệm vụ có cùng đối tượng, địa bàn và kết quả đầu ra. Đại biểu đề xuất chương trình mới nên có một mục tiêu chung bao trùm là "nâng cao toàn diện chất lượng sống, chất lượng nguồn nhân lực và khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản của người dân; thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng, nhóm dân cư; lấy người dân, hộ gia đình và cộng đồng làm trung tâm...". Đồng thời, đại biểu đề nghị phân thành 3 tầng ưu tiên để bố trí ngân sách hợp lý (gồm tầng bắt buộc ưu tiên, tầng dịch vụ xã hội phổ quát và tầng đầu tư chiến lược quốc gia).

Đề xuất cơ chế đặc thù gắn với thực tiễn vùng miền

Tại phiên thảo luận, một số đại biểu Quốc hội nêu đề xuất mở rộng cơ chế đặc thù nhằm nâng cao hiệu quả lồng ghép nguồn lực.

Đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà (Đoàn Hà Nội) đề xuất bổ sung các cơ chế đặc thù đồng bộ với Luật Thủ đô năm 2026. Theo đó, đại biểu kiến nghị 3 nhóm vấn đề: Thứ nhất, cho phép các địa phương thuộc vùng Thủ đô và các vùng liên kết được lồng ghép nguồn vốn ngân sách Trung ương và địa phương của chương trình vào các dự án liên kết vùng hoặc Quỹ phát triển vùng nhằm xây dựng các công trình hạ tầng thiết yếu dùng chung, xử lý ô nhiễm môi trường liên tỉnh. Thứ hai, cho phép thí điểm xã hội hóa bằng cách chuyển nhượng quyền khai thác có thời hạn hoặc cho thuê quyền khai thác các thiết chế văn hóa, thể thao công cộng được xây dựng từ chương trình cho doanh nghiệp, hợp tác xã có năng lực quản trị. Thứ ba, cho phép các địa phương tự cân đối ngân sách được quyết định mức chi hỗ trợ an sinh xã hội, y tế, giáo dục cao hơn mức chung của chương trình.

Bày tỏ sự quan tâm đặc biệt đến tính thực chất của các chỉ tiêu y tế, dân số, đại biểu Trần Thị Nhị Hà (Đoàn Hà Nội) đề nghị đánh giá kỹ tính khả thi của mục tiêu 100% người dân được lập sổ sức khỏe điện tử và quản lý sức khỏe suốt vòng đời từ năm 2030. Đại biểu nhấn mạnh cần xây dựng hệ thống dữ liệu sạch, liên thông giữa các tuyến trung ương và địa phương, đồng thời đào tạo năng lực số cho đội ngũ cán bộ trạm y tế cơ sở.

Về năng lực thực thi chính sách, đại biểu Bế Thanh Tịnh (Đoàn Cao Bằng) lưu ý bài toán năng lực quản lý dự án của cán bộ cấp xã khi thực hiện phân cấp, nhằm tránh rủi ro pháp lý lớn cho cơ sở.

Nhiều đại biểu cũng kiến nghị sửa đổi, nâng định mức hỗ trợ và linh hoạt hóa các cơ chế tài chính để phù hợp với thực tiễn cơ sở. Đại biểu Hoàng Ngọc Định (Đoàn Tuyên Quang) đề nghị nâng mức hỗ trợ xây dựng nhà văn hóa - khu thể thao thôn bản từ tối đa 2 tỷ đồng lên 3 tỷ đồng/công trình ở khu vực miền núi do chi phí san gạt mặt bằng và sáp nhập thôn bản làm tăng quy mô dân số. Đại biểu cũng đề nghị sửa đổi định mức hỗ trợ đất ở, đất sản xuất cho hộ nghèo, hộ dân tộc thiểu số, giao thẩm quyền cho cấp tỉnh quyết định dựa trên giá đất thực tế, tránh tình trạng chính sách "nằm trên giấy" do giá chuyển nhượng thực tế cao hơn định mức.

Góp ý về các chỉ tiêu giáo dục, đại biểu Nguyễn Thị Thanh Mai (Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh) chỉ ra các số liệu về cơ sở giáo dục đại học đạt chuẩn trong dự thảo chưa khớp với các thông báo kết luận và quyết định của Trung ương. Đồng thời, đại biểu đề xuất bổ sung ưu tiên đầu tư đào tạo nhân lực chất lượng cao, nâng cấp cơ sở vật chất ký túc xá cho sinh viên vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Để Chương trình mục tiêu quốc gia mới thực sự mang lại hiệu quả bền vững, đa số các ý kiến phát biểu thảo luận của đại biểu Quốc hội đề nghị Chính phủ cần khẩn trương rà soát kỹ lưỡng, hoàn thiện khung pháp lý thống nhất, tăng cường phân cấp thực chất đi đôi với siết chặt cơ chế kiểm tra, giám sát dựa trên kết quả đầu ra thực chất đối với đời sống nhân dân.