Từ thực tiễn ở những địa bàn có đặc thù khác nhau cho thấy, cùng với việc tinh gọn bộ máy, đổi mới phương thức quản lý và đẩy mạnh chuyển đổi số đang tạo chuyển biến tích cực, góp phần đưa hoạt động tư pháp đến gần người dân hơn.

Tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu quả giải quyết án

Từ ngày 1/7/2025, mô hình Tòa án nhân dân tại khu vực Thành phố Hồ Chí Minh chính thức đi vào hoạt động, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong quá trình cải cách tư pháp. Cùng với việc tổ chức lại bộ máy, các Tòa án nhân dân khu vực Thành phố Hồ Chí Minh được mở rộng thẩm quyền xét xử, đồng thời phải thích ứng với quy mô địa bàn lớn hơn, số lượng vụ việc nhiều hơn và yêu cầu ngày càng cao về chất lượng giải quyết án.

Theo Phó Chánh án Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh Quách Hữu Thái, việc tổ chức mô hình mới gắn liền với yêu cầu đổi mới phương thức quản lý, trong đó chuyển đổi số đóng vai trò then chốt nhằm bảo đảm hoạt động xét xử thông suốt, nâng cao chất lượng giải quyết án và phục vụ người dân tốt hơn.

Thực tiễn tại Tòa án nhân dân khu vực 8 Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy, sau khi hợp nhất Tòa án nhân dân hai huyện Hóc Môn và Củ Chi, thuận lợi lớn nhất là thống nhất được công tác quản lý, điều hành. Theo bà Nguyễn Ngọc Thương, Chánh án Tòa án nhân dân khu vực 8 Thành phố Hồ Chí Minh, mô hình mới giúp ban lãnh đạo chủ động phân công thẩm phán, công chức theo đúng năng lực, sở trường, đồng thời tạo điều kiện để đội ngũ cán bộ trao đổi kinh nghiệm, hỗ trợ lẫn nhau về chuyên môn. Mặc dù thời gian đầu gặp nhiều khó khăn trong sắp xếp tổ chức và lượng án tăng cao, đến nay hoạt động của đơn vị đã đi vào nền nếp, các thẩm phán phát huy tốt năng lực, bảo đảm tiến độ giải quyết án theo yêu cầu của ngành.

Kế thừa địa bàn thành phố Thủ Đức trước đây, Tòa án nhân dân khu vực 2 Thành phố Hồ Chí Minh quản lý địa bàn hơn 220 km² với khoảng 1,2 triệu dân. Ông Nguyễn Thành Vinh, Chánh án Tòa án nhân dân khu vực 2 Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, mỗi năm Tòa thụ lý trên 10.000 vụ việc, phần lớn là các tranh chấp đất đai, kinh doanh thương mại có tính chất phức tạp. Để đáp ứng yêu cầu này, đơn vị thường xuyên theo dõi tiến độ giải quyết án, kịp thời tháo gỡ vướng mắc cho thẩm phán, đồng thời duy trì cơ chế phối hợp chặt chẽ với chính quyền và lực lượng công an địa phương nhằm hạn chế những điểm nghẽn trong quá trình giải quyết vụ việc.

Theo ông Nguyễn Thành Vinh, việc mở rộng thẩm quyền xét xử sơ thẩm đối với các vụ án hình sự có mức hình phạt đến 20 năm tù vừa là áp lực, vừa là động lực để đội ngũ thẩm phán không ngừng học tập, nâng cao trình độ chuyên môn. Qua một năm thực hiện, mô hình mới đã góp phần giảm tải cho cấp tỉnh nhưng vẫn bảo đảm chất lượng xét xử.

Đưa công lý đến gần người dân hơn

Bên cạnh việc tổ chức lại bộ máy, các Tòa án nhân dân khu vực cũng từng bước đổi mới phương thức hoạt động theo hướng lấy người dân làm trung tâm. Theo bà Nguyễn Ngọc Thương, Chánh án Tòa án nhân dân khu vực 8 Thành phố Hồ Chí Minh, đặc thù của địa bàn Hóc Môn - Củ Chi trước đây là số lượng lớn các tranh chấp về quyền sử dụng đất, thừa kế, lối đi và các vụ việc phát sinh từ giao dịch chuyển nhượng đất bằng vi bằng trước đây. Đây đều là những vụ án phức tạp, cần nhiều thời gian xác minh, thu thập chứng cứ.

Để rút ngắn thời gian giải quyết, ngoài việc nâng cao năng lực chuyên môn của thẩm phán, Tòa án nhân dân khu vực 8 Thành phố Hồ Chí Minh đặc biệt chú trọng công tác hòa giải nhằm giúp các bên thống nhất phương án giải quyết ngay từ đầu, hạn chế khiếu kiện kéo dài. Đơn vị cũng chủ động thiết lập cơ chế phối hợp với Ủy ban nhân dân và Công an 11 xã trên địa bàn trong xác minh, thu thập chứng cứ, xem xét thẩm định tại chỗ, đo đạc và tống đạt văn bản tố tụng, qua đó nâng cao chất lượng cũng như tiến độ giải quyết án.

Ông Nguyễn Thành Vinh, Chánh án Tòa án nhân dân khu vực 2 Thành phố Hồ Chí Minh, cho biết chuyển đổi số được xem là giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động. Đơn vị đang sử dụng đồng thời phần mềm quản lý của Tòa án nhân dân Tối cao và phần mềm quản lý nội bộ để theo dõi số lượng án thụ lý, tiến độ và chất lượng giải quyết. Đặc biệt, đây cũng là một trong những đơn vị tiên phong triển khai xét xử trực tuyến đối với việc xem xét áp dụng biện pháp đưa người nghiện ma túy vào cơ sở cai nghiện bắt buộc. Mỗi năm, gần 500 trường hợp được giải quyết theo hình thức này, góp phần giảm thời gian, chi phí dẫn giải và nâng cao hiệu quả tổ chức phiên họp, phiên tòa.

Theo lãnh đạo Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, chuyển đổi số đang trở thành nền tảng quan trọng trong hoạt động của các Tòa án nhân dân khu vực. Việc số hóa hồ sơ, ứng dụng phần mềm quản lý, tống đạt điện tử và các nền tảng hỗ trợ người dân tra cứu thông tin vụ án giúp lãnh đạo theo dõi tiến độ giải quyết theo thời gian thực, đồng thời tăng tính công khai, minh bạch trong hoạt động tư pháp.

Sau một năm vận hành, mô hình Tòa án nhân dân khu vực bước đầu phát huy hiệu quả trong tinh gọn bộ máy, nâng cao chất lượng giải quyết án và tạo thuận lợi hơn cho người dân khi tiếp cận công lý. Tuy nhiên, các đơn vị cũng kiến nghị tiếp tục được quan tâm về nhân lực, kinh phí và hạ tầng phục vụ chuyển đổi số nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của hoạt động xét xử, góp phần xây dựng nền tư pháp hiện đại, chuyên nghiệp và gần dân.