Tổng thống cho rằng những khác biệt về giáo phái vẫn tồn tại nhưng không nhất thiết phải dẫn tới đối đầu. Trong bối cảnh Tehran chịu sức ép lớn từ Mỹ và cần củng cố quan hệ với các nước láng giềng, cách tiếp cận này có thể mở ra một hướng mới trong nỗ lực của Iran nhằm mở rộng không gian hợp tác trong thế giới Hồi giáo.

Thông điệp đáng chú ý

Theo hãng thông tấn IRNA, phát biểu tại Hội nghị Quốc tế lần thứ 40 về Đoàn kết Hồi giáo ở Tehran ngày 27/8, Tổng thống Pezeshkian kêu gọi xây dựng một cách hiểu mới về đoàn kết Hồi giáo dựa trên sự thật, công lý, trách nhiệm lẫn nhau và hợp tác thiết thực.

Đáng chú ý, ông không cho rằng đoàn kết đòi hỏi phải xóa bỏ sự khác biệt giữa các dòng Hồi giáo. Ông nói rõ: “Người Shia vẫn là người Shia, người Sunni vẫn là người Sunni”, đồng thời nhấn mạnh những khác biệt về tôn giáo, chính trị, quốc gia và lợi ích quốc gia vẫn sẽ tồn tại. Theo ông, vấn đề không phải là làm cho tất cả trở nên giống nhau, mà là không để những khác biệt biến người Hồi giáo thành kẻ thù của nhau.

Thông điệp này được đưa ra tại Hội nghị Quốc tế về Đoàn kết Hồi giáo lần thứ 40, khai mạc tại Tehran ngày 27/8 và dự kiến kéo dài đến ngày 30/8, với khoảng 600 khách mời Iran và nước ngoài đến từ 40 quốc gia.

Khác biệt giáo phái và cạnh tranh khu vực

Sunni và Shia là hai nhánh chính của Hồi giáo. Sự chia rẽ bắt nguồn từ tranh luận về quyền lãnh đạo cộng đồng Hồi giáo sau khi Nhà tiên tri Muhammad qua đời năm 632. Qua nhiều thế kỷ, hai cộng đồng đã cùng tồn tại tại nhiều khu vực, nhưng khác biệt giáo phái cũng từng bị chính trị hóa và trở thành một yếu tố trong cạnh tranh quyền lực.

Iran hiện là quốc gia có đa số dân theo Shia, trong khi Saudi Arabia là một cường quốc Sunni và đồng thời kiểm soát Mecca và Medina, hai địa điểm linh thiêng nhất của Hồi giáo.

Sau Cách mạng Hồi giáo Iran năm 1979, cạnh tranh giữa Tehran và Riyadh ngày càng phức tạp, khi khác biệt về giáo phái, ý thức hệ, an ninh và lợi ích địa chính trị đan xen. Những diễn biến tại Iraq, Syria, Lebanon và Yemen sau đó thường được nhìn nhận qua lăng kính cạnh tranh Iran-Saudi Arabia và Sunni-Shia.

Tuy nhiên, sẽ không chính xác nếu coi các cuộc xung đột trong khu vực chỉ là xung đột tôn giáo. Các tính toán địa chính trị, lợi ích quốc gia và sự can dự của các cường quốc bên ngoài cũng đóng vai trò quan trọng.

Dù vậy, khác biệt Sunni-Shia đã trở thành một trong những yếu tố quan trọng định hình chính trị Trung Đông trong nhiều thập kỷ. Chính trong bối cảnh đó, việc ông Pezeshkian nhấn mạnh rằng “người Shia vẫn là người Shia, người Sunni vẫn là người Sunni” đáng chú ý ở chỗ ông dường như muốn tách sự khác biệt về bản sắc tôn giáo khỏi đối đầu chính trị.

Từ thông điệp đến những đề xuất cụ thể

Ông Pezeshkian không dừng lại ở lời kêu gọi hòa hợp giữa các giáo phái. Ông đề xuất thiết lập một hiệp ước an ninh và không xâm lược giữa các nước Hồi giáo, trong đó các nước tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ của nhau và không cho phép lãnh thổ, không phận hoặc cơ sở của mình được sử dụng để tấn công một nước Hồi giáo khác.

Ông cũng đề xuất thành lập một cơ chế thường trực về hòa giải và ngăn ngừa xung đột trong thế giới Hồi giáo, cho phép Tổ chức Hợp tác Hồi giáo (OIC) can thiệp trước khi tranh chấp leo thang thành xung đột vũ trang.

Về kinh tế, Tổng thống Iran kêu gọi biến các nước Hồi giáo từ những thị trường riêng rẽ thành một mạng lưới hợp tác, với các dự án chung về trí tuệ nhân tạo, y tế, quản lý nước, năng lượng, nông nghiệp và công nghệ tiên tiến, đồng thời tăng cường thương mại và đầu tư nội khối.

Những đề xuất này cho thấy cách ông Pezeshkian nhìn nhận “đoàn kết Hồi giáo” không chỉ dừng ở việc giảm căng thẳng giữa các giáo phái, mà còn hướng tới xây dựng những cơ chế hợp tác cụ thể về an ninh, kinh tế, khoa học và công nghệ.

Đáng chú ý, Iran và Saudi Arabia đã nối lại quan hệ ngoại giao năm 2023, sau 7 năm cắt đứt quan hệ. Thỏa thuận do Trung Quốc làm trung gian đã tạo ra một bước ngoặt trong quan hệ giữa hai cường quốc khu vực và cho thấy những khác biệt sâu sắc giữa Tehran và Riyadh không nhất thiết phải dẫn tới đối đầu lâu dài.

Những diễn biến này tạo ra một bối cảnh đáng chú ý để nhìn nhận phát biểu mới của ông Pezeshkian. Thay vì chỉ nhấn mạnh sự khác biệt giữa các dòng Hồi giáo, Tehran đang đặt trọng tâm nhiều hơn vào những lợi ích mà các nước có thể cùng chia sẻ.

Hóa giải khác biệt hay tính toán thực dụng?

Sẽ là quá sớm nếu coi phát biểu của Tổng thống Pezeshkian là dấu hiệu Iran thay đổi hoàn toàn cách tiếp cận đối với vấn đề tôn giáo hay cạnh tranh ảnh hưởng trong khu vực. Ông vẫn khẳng định những khác biệt giữa Sunni và Shia là thực tế không thể xóa bỏ. Điểm mới đáng chú ý là ông muốn các khác biệt đó không trở thành nguyên nhân dẫn tới đối đầu.

Cách tiếp cận này có thể mang ý nghĩa thực dụng đối với Tehran. Iran đang chịu sức ép lớn từ Mỹ, trong khi nền kinh tế gặp nhiều khó khăn do các biện pháp trừng phạt và xung đột kéo dài. Trong bối cảnh đó, cải thiện quan hệ với các nước Hồi giáo, đặc biệt các nước Arab Sunni, có thể giúp Iran mở thêm các kênh hợp tác và giảm nguy cơ bị cô lập.

Điều đáng quan tâm hiện nay là liệu Tehran có thể biến thông điệp về đoàn kết Hồi giáo thành những bước đi cụ thể trong quan hệ với các nước Arab Sunni, đặc biệt là các nước vùng Vịnh, hay không. Nếu điều đó xảy ra, đây có thể là một sự điều chỉnh đáng chú ý trong cách Iran tìm kiếm vị thế và không gian chiến lược tại Trung Đông.