Việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành 1 chương trình được các đại biểu đánh giá là bước đổi mới quan trọng, song cần đi kèm phương thức quản trị mới, lấy người dân làm chủ thể, chú trọng sinh kế và đo lường hiệu quả thực chất.

Đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi (Đoàn Vĩnh Long): Chuyển mạnh từ hỗ trợ sang tạo điều kiện để người dân tự phát triển

Đồng tình với sự cần thiết ban hành Nghị quyết và đánh giá cao việc Chính phủ đề xuất tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia. Đây là bước đổi mới quan trọng nhằm khắc phục tình trạng nhiều chương trình cùng triển khai trên một địa bàn, nội dung chồng chéo, nhiều đầu mối quản lý, nhiều quy trình, thủ tục, trong khi nguồn lực lại phân tán.

Tuy nhiên, khi quy mô càng lớn thì yêu cầu về chất lượng quản trị càng cao. Lần này không đơn thuần là hợp nhất về tổ chức hay tên gọi, mà cần tạo ra phương thức quản trị mới hiệu quả hơn, minh bạch hơn và hướng mạnh hơn đến người dân.

Phải thực sự đặt người dân vào vị trí chủ thể, nhất là trong giảm nghèo, phát triển sản xuất và xây dựng nông thôn mới. Định hướng ưu tiên hỗ trợ trực tiếp cho hộ nghèo, hộ cận nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; đồng thời cho phép áp dụng cơ chế hỗ trợ, chuyển giao quyền sở hữu tài sản hình thành trong quá trình hỗ trợ phát triển sản xuất.

Tuy nhiên, tư duy của chương trình cần chuyển mạnh từ “Nhà nước hỗ trợ cho người dân cái gì” sang “Nhà nước hỗ trợ để người dân có thể tự phát triển như thế nào”.

Vì vậy, cần ưu tiên các dự án tạo việc làm, tăng thu nhập, liên kết sản xuất, chế biến, tiêu thụ; đào tạo nghề gắn với nhu cầu thị trường; chuyển đổi số, thương mại điện tử; phát triển sản phẩm đặc trưng, du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp, du lịch văn hóa; hỗ trợ phụ nữ, thanh niên và đồng bào dân tộc thiểu số khởi nghiệp, phát triển sản xuất.

Việc đánh giá chương trình cũng cần thay đổi căn bản, không lấy tỷ lệ giải ngân làm thước đo cao nhất của thành công. Một dự án giải ngân 100% nhưng sau khi kết thúc, người dân vẫn nghèo, mô hình không tự duy trì được thì không thể coi là thành công. Ngược lại, một dự án giúp người dân có sinh kế, tăng thu nhập, thoát nghèo bền vững và tự vận hành sau hỗ trợ mới là hiệu quả thực chất.

Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh (Đoàn Thanh Hóa): Không hỗ trợ nhà, đất mà thiếu sinh kế

Báo cáo thẩm tra đã nhận diện đầy đủ những rủi ro cốt lõi khi hợp nhất 4 chương trình mục tiêu quốc gia như: nguy cơ mất cân đối giữa đầu tư hạ tầng và hỗ trợ sinh kế; xu hướng địa phương tập trung vào các công trình xây dựng lớn, dễ giải ngân nhưng sao nhãng các dự án hỗ trợ trực tiếp, nâng cao đời sống người dân.

Để dòng vốn đi vào thực chất cuộc sống của đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, đặc biệt tạo bệ đỡ cho phụ nữ khởi nghiệp và phát triển hệ sinh thái tại cộng đồng cần nghiên cứu, thực hiện các nhóm giải pháp.

Đó là cần gắn chặt chính sách đất đai, nhà ở với gói hỗ trợ đồng bộ về nông nghiệp sinh thái. Thực tế tại các bản làng cho thấy, nếu chỉ giao đất, hỗ trợ nhà ở mà không có sinh kế phù hợp đi kèm, người dân khó khăn sẽ không thể giữ được đất, giữ được nhà, thậm chí có thể dẫn đến chuyển nhượng trái phép và tái nghèo.

Do đó, đề nghị bổ sung vào Nghị quyết ba nội dung: áp dụng gói hỗ trợ tích hợp “3 trong 1”, trong đó hộ được hỗ trợ nhà ở, đất ở hoặc đất sản xuất đồng thời được hỗ trợ sinh kế gồm cây, con giống, nước tưới, kỹ thuật khuyến nông, kết nối hợp tác xã và chuyển giao quy trình sản xuất sinh thái, hữu cơ, tuần hoàn, VietGAP, GlobalGAP. Theo đó, không hỗ trợ nhà, đất mà thiếu kế sinh nhai.

Hai là đồng bộ hỗ trợ hạ tầng kỹ thuật, giao thông, thủy lợi nhỏ, hệ thống tưới tiêu và nước sinh hoạt, bảo đảm hộ nghèo, nhất là phụ nữ nghèo, có đủ tư liệu sản xuất thiết yếu.

Ba là đổi mới tín dụng chính sách theo hướng có cơ chế thế chấp đặc thù, dựa trên phương án sản xuất được cộng đồng phê duyệt và bảo lãnh tín chấp của chính quyền cấp xã, các tổ chức hội, thay vì phụ thuộc vào tài sản thế chấp.

Bên cạnh đó, chương trình cần ưu tiên, chuẩn hóa thương mại chặng cuối cho các dự án nông nghiệp sinh thái do phụ nữ làm chủ; chuyển nguồn ngân sách khởi nghiệp từ lý thuyết ra thực địa bản làng. Đồng thời, mở rộng đối tượng hỗ trợ gồm phụ nữ, thanh niên, kết nối với các trường học, chuyên gia và chuyển dịch nguồn vốn khởi nghiệp phù hợp với nhu cầu thực tế.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn thành phố Hải Phòng): Cần có thước đo cụ thể về hiệu quả tích hợp

Cần xác lập ngay từ đầu thước đo về giá trị gia tăng của việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia. Đây là vấn đề rất quan trọng, bởi dự thảo đã xác định nguyên tắc bảo đảm không thu hẹp phạm vi, mục tiêu, đối tượng, quyền lợi và mức độ ưu tiên của 4 chương trình trước khi tích hợp. Tuy nhiên, việc bảo toàn những gì đã có mới chỉ là điều kiện cần; tích hợp phải tạo ra giá trị mới mới là mục đích chính.

Sau khi tích hợp, chương trình phải đo lường cụ thể số lượng đầu mối được giảm, thủ tục được đơn giản hóa, thời gian phân bổ nguồn lực có được rút ngắn hay không? Các nội dung trùng lặp được xử lý như thế nào và đặc biệt là khả năng phối hợp nguồn lực để giải quyết một vấn đề phát triển có thực sự tốt hơn trước hay không?

Chẳng hạn, trên cùng một địa bàn khó khăn, người dân có thể đồng thời có nhu cầu về sinh kế, giáo dục, y tế, văn hóa và hạ tầng thiết yếu. Nếu trước đây các nhu cầu này được giải quyết qua nhiều chương trình khác nhau, thì ưu điểm của mô hình mới phải là khả năng nhìn một địa bàn như một chỉnh thể, nhìn một người dân, một hộ gia đình trong tổng thể các nhu cầu phát triển, thay vì tiếp tục chia cắt theo từng chương trình, từng nguồn vốn.

Tờ trình đã đặt ra yêu cầu xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung về đầu mối, mục tiêu, nguồn lực, dự án, tiến độ giải ngân, đối tượng thụ hưởng và sản phẩm đầu ra. Đây là nền tảng hết sức quan trọng. Tuy nhiên, Chính phủ cần tiếp tục nghiên cứu, bổ sung vào khung đánh giá một nhóm chỉ tiêu riêng về hiệu quả tích hợp.