Theo Giám đốc Sở Nội vụ tỉnh Tây Ninh Phạm Xuân Bách, Quy chế tổ chức và hoạt động của ấp, khu phố trên địa bàn tỉnh Tây Ninh được xây dựng trong bối cảnh hệ thống quy định về tổ chức, hoạt động của thôn, tổ dân phố đã có những thay đổi. Nghị định số 185/2026/NĐ-CP của Chính phủ yêu cầu cấp tỉnh ban hành quy định thống nhất về tổ chức, hoạt động của thôn, tổ dân phố. Trong khi đó, trước khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, Tây Ninh và Long An (trước đây) áp dụng hai quy chế riêng. Việc ban hành một quy chế chung nhằm khắc phục sự khác biệt, bảo đảm thống nhất trong tổ chức và quản lý ấp, khu phố trên địa bàn tỉnh.

Điểm cốt lõi của quy chế không chỉ là thống nhất các quy định về tổ chức, nhân sự mà quan trọng hơn là hình thành một khuôn khổ pháp lý chung để chính quyền cơ sở vận hành thông suốt sau sắp xếp. Việc phân định rõ trách nhiệm giữa UBND cấp xã, trưởng ấp, trưởng khu phố, Ban công tác Mặt trận và cộng đồng dân cư sẽ góp phần phát huy quyền làm chủ của nhân dân, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước ngay từ địa bàn dân cư, qua đó thiết lập một mặt bằng pháp lý thống nhất về tổ chức và hoạt động của ấp, khu phố trên toàn tỉnh. Đặc biệt, việc ban hành quy chế không làm tăng số lượng người hoạt động không chuyên trách, người tham gia hoạt động ở ấp, khu phố ngoài số lượng và chức danh đã được Hội đồng nhân dân tỉnh quy định; đồng thời không phát sinh thủ tục hành chính mới đối với người dân và doanh nghiệp. Kinh phí thực hiện được bảo đảm từ ngân sách nhà nước theo phân cấp và các nguồn hợp pháp khác.

Chủ tịch UBND tỉnh Tây Ninh Lê Văn Hẳn nêu rõ, yêu cầu tổ chức lại ấp, khu phố phải gắn với mục tiêu tinh gọn tổ chức, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý và tạo sự đồng thuận trong nhân dân. Theo định hướng này, UBND tỉnh đã yêu cầu các địa phương chủ động xây dựng phương án, tổ chức lấy ý kiến nhân dân và hoàn thiện các thủ tục liên quan.

Đây cũng là cơ sở để quy chế mới tập trung làm rõ vai trò của đội ngũ trực tiếp điều hành hoạt động cộng đồng. Theo quy định thống nhất, mỗi ấp có trưởng ấp, mỗi khu phố có trưởng khu phố; đây là những người hoạt động không chuyên trách. Tùy điều kiện thực tế, địa phương có thể bố trí lực lượng hỗ trợ hoặc tổ chức các hình thức tự quản của cộng đồng, cùng với sự tham gia của các tổ chức chính trị - xã hội và lực lượng tham gia bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở.

Một điểm mới có ý nghĩa trực tiếp đối với công tác điều hành là thời hạn nhiệm kỳ của trưởng ấp, trưởng khu phố được thống nhất 5 năm trên phạm vi toàn tỉnh. Trong trường hợp cần thiết để phù hợp với việc sắp xếp, tổ chức lại hoặc do sự kiện bất khả kháng, UBND cấp xã có thể quyết định rút ngắn hoặc kéo dài nhiệm kỳ nhưng không quá 6 tháng; trường hợp vượt quá thời gian này phải báo cáo UBND tỉnh. Khi thành lập, sắp xếp, tổ chức lại ấp, khu phố hoặc khi chức danh trưởng ấp, trưởng khu phố bị khuyết, có thể bố trí người điều hành lâm thời trong thời gian tối đa 6 tháng, chờ tổ chức bầu theo quy định.

Công tác bầu trưởng ấp, trưởng khu phố cũng được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ giữa chính quyền và Mặt trận ở cơ sở. Chủ tịch UBND cấp xã chủ trì, phối hợp với Ban Thường trực Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã tổ chức triển khai kế hoạch bầu cử, hướng dẫn, kiểm tra việc thực hiện; người được giới thiệu phải đáp ứng tiêu chuẩn theo quy định của Chính phủ. Kinh phí tổ chức bầu, cho thôi làm trưởng ấp, trưởng khu phố do ngân sách cấp xã bảo đảm.

Cùng với đó, quy chế xác lập cơ chế phối hợp thường xuyên thông qua cuộc họp cộng đồng dân cư hằng tháng hoặc họp đột xuất khi cần thiết. Nội dung tập trung đánh giá việc thực hiện nhiệm vụ, kết quả giải quyết kiến nghị của người dân, nhiệm vụ cấp trên giao; thảo luận những vấn đề phát sinh tại địa bàn và thống nhất nhiệm vụ trong thời gian tới. Cơ chế này góp phần đưa hoạt động của ấp, khu phố gắn chặt hơn với ý kiến và sự tham gia trực tiếp của người dân.

Quy chế mới cũng yêu cầu trưởng ấp, trưởng khu phố thực hiện chế độ báo cáo với UBND cấp xã; đối với những vụ việc nghiêm trọng, đột xuất liên quan đến an ninh, trật tự, thiên tai, cháy nổ, dịch bệnh hoặc các tình huống có nguy cơ ảnh hưởng đến cộng đồng phải báo cáo ngay bằng phương thức nhanh nhất. Qua đó, thông tin từ cơ sở được truyền đạt kịp thời đến chính quyền, hạn chế khoảng trống trong quản lý địa bàn.

Đáng chú ý, việc sắp xếp tổ chức không chỉ hướng tới giảm đầu mối mà còn đặt yêu cầu nâng cao chất lượng đội ngũ ở cơ sở. Theo UBND tỉnh Tây Ninh, sau sắp xếp, tỉnh hiện có 979 ấp, khu phố, giảm 552 đơn vị, tương ứng 36,06%, quy mô quản lý của một số ấp, khu phố tăng lên, đòi hỏi cao hơn về năng lực quản lý, điều hành của đội ngũ cán bộ cơ sở. UBND tỉnh đồng thời xác định việc bố trí, sử dụng người hoạt động không chuyên trách phải bảo đảm công khai, minh bạch, khách quan, quyền và lợi ích hợp pháp của người thực hiện nhiệm vụ, đồng thời đáp ứng yêu cầu xây dựng bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả.

Từ yêu cầu thực tiễn đó, quy chế mới quy định ấp phải có từ 400 hộ gia đình trở lên, khu phố từ 550 hộ gia đình trở lên; những trường hợp đặc thù có thể áp dụng mức thấp hơn theo hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền. Việc thành lập, sắp xếp, tổ chức lại, giải thể, đổi tên ấp, khu phố hoặc ghép cụm dân cư được thực hiện theo quy định của Chính phủ.

Đối với giai đoạn chuyển tiếp, tỉnh tiếp tục xử lý theo hướng bảo đảm hoạt động của cộng đồng không bị gián đoạn. Những ấp, khu phố không thực hiện sắp xếp, nhân sự ổn định và không bố trí nhân sự mới thì trưởng ấp, trưởng khu phố hiện tại tiếp tục hoạt động đến khi bầu nhân sự nhiệm kỳ mới. Đối với những đơn vị có sắp xếp hoặc cần bố trí lại nhân sự để bảo đảm tiêu chuẩn, UBND cấp xã chỉ định trưởng ấp, trưởng khu phố lâm thời cho đến khi tổ chức bầu nhiệm kỳ mới. Theo kế hoạch trước đó của tỉnh, việc bầu trưởng ấp, khu phố nhiệm kỳ mới được triển khai trong tháng 10/2026 trên phạm vi toàn tỉnh.

Từ sự thống nhất về tổ chức, nhân sự, phương thức hoạt động đến cơ chế phối hợp với chính quyền và Mặt trận, quy chế mới được kỳ vọng tạo nền tảng để các ấp, khu phố trên địa bàn Tây Ninh hoạt động ổn định, hiệu quả hơn, đáp ứng yêu cầu quản trị địa phương trong giai đoạn mới; đồng thời đưa việc phát huy dân chủ và quyền làm chủ của nhân dân trở thành một bộ phận thiết thực trong quản lý nhà nước ở cơ sở.