Thế nhưng, áp lực quá tải và tình trạng "trắng" cán bộ chuyên môn giáo dục tại cấp xã đang trở thành điểm nghẽn lớn nhất sau một năm vận hành. Thực tế này đòi hỏi địa phương phải có những quyết sách linh hoạt, vừa gỡ khó trước mắt cho nhân lực cơ sở, vừa bảo đảm mục tiêu nâng cao chất lượng dạy và học.

Thích ứng với mô hình mới

Sau một năm Nghệ An chính thức vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc giải thể cấp Phòng Giáo dục và Đào tạo tại các huyện, thị xã, thành phố đã mang lại những thay đổi căn bản trong quản lý giáo dục địa phương. Thay vì vận hành qua bộ máy trung gian, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Nghệ An hiện đã trực tiếp quản lý, điều hành toàn diện hệ thống từ cấp tỉnh xuống tận các cơ sở giáo dục. Mô hình xuyên suốt này nhanh chóng chứng minh hiệu quả rõ nét từ việc tổ chức đồng bộ các kỳ thi lớn, triển khai Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, cho đến chiến lược chuyển đổi số. Minh chứng cụ thể là việc Sở trực tiếp ban hành hướng dẫn kiểm tra, đánh giá học tập cuối năm học 2025 – 2026 cho khối tiểu học và trung học cơ sở, giúp toàn tỉnh bảo đảm sự thống nhất tối đa, chấn chỉnh triệt để tình trạng "mỗi nơi thực hiện một kiểu" trước đây.

Việc tinh giản bộ máy không chỉ tập trung nguồn lực quản lý về một đầu mối mà còn đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực tự chủ, tự chịu trách nhiệm của từng cơ sở. Chia sẻ về vấn đề này, thầy Trần Việt Phương, Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Nghi Đức, phường Vinh Phú khẳng định: “Trong điều kiện vận hành mới, các nhà trường đã được trao quyền chủ động hoàn toàn trong mọi hoạt động, từ khâu xây dựng, triển khai cho đến theo dõi, giám sát và đưa ra kết luận kế hoạch giáo dục. Đội ngũ lãnh đạo quản lý cùng cán bộ, nhân viên tại cơ sở cũng được nâng cao rõ rệt về năng lực ứng dụng công nghệ thông tin vào cả công tác giảng dạy lẫn quản lý hành chính”.

Tuy nhiên, việc chuyển trạng thái từ phụ thuộc sang tự chủ hoàn toàn cũng đặt ra những "khoảng trống" nhân lực không nhỏ tại cơ sở. Tại phường Tân Mai, UBND phường vừa phối hợp tổ chức Kỳ thi Olympic học sinh giỏi lớp 8 cho 128 học sinh đến từ các trường Trung học cơ sở: Quỳnh Dị, Quỳnh Lập và Quỳnh Lộc nhằm tạo nguồn cho đội tuyển lớp 9 năm sau.

Thầy giáo Ngô Văn Bình, Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Quỳnh Lập bày tỏ: Trước đây, việc tổ chức các kỳ thi chọn đội tuyển hay thi thử đều do Phòng Giáo dục huyện đứng ra tổ chức từ ra đề, coi thi đến chấm thi và bồi dưỡng tập trung. Khi chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp, các Phòng Văn hóa - Xã hội ở cấp xã, phường rơi vào tình trạng quá tải do khối lượng công việc nhiều, nhân lực mỏng, không còn đội ngũ chuyên viên chuyên sâu phụ trách riêng biệt từng môn học như trước.

Để khắc phục khó khăn này, các trường học trên địa bàn đã chủ động kết nối trực tiếp với đội ngũ giáo viên cốt cán trước đây để phối hợp xây dựng cấu trúc đề thi và tổ chức ôn tập bài bản cho học sinh. Sự linh hoạt, tự chủ ấy đã đem lại "quả ngọt" bất ngờ. Tại kỳ thi học sinh giỏi tỉnh lớp 9 năm học 2025 – 2026, học sinh cụm trường phường Tân Mai xuất sắc mang về 11 giải thưởng (4 giải nhì, 4 giải ba, 3 giải khuyến khích), đây là thành tích cao nhất từ trước đến nay của các trường vùng ven vốn không phải là trường điểm.

Vui mừng trước kết quả của học trò, thầy Ngô Văn Bình chia sẻ thêm: “Dù số lượng giải chưa nhiều nhưng đối với một ngôi trường nằm trên địa bàn còn gặp nhiều khó khăn, đây thực sự là một tín hiệu rất đáng mừng. Kết quả này là liều thuốc tinh thần, tạo thêm động lực để tập thể giáo viên và học sinh tiếp tục nỗ lực phấn đấu, đồng thời khẳng định chất lượng giáo dục giữa các vùng miền tại Nghệ An đang từng bước được thu hẹp khoảng cách”.

Lấp "khoảng trống" chuyên môn bằng giải pháp biệt phái

Việc thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp đã tác động lớn đến lĩnh vực giáo dục. Tại Nghệ An, lĩnh vực này đang vấp phải rào cản lớn là sự thiếu hụt nghiêm trọng nguồn nhân lực chuyên môn tại cấp cơ sở. Dù Nghị định 142/2025/NĐ-CP và Thông tư 15/2025/TT-BGDĐT quy định rõ trách nhiệm quản lý nhà nước về giáo dục toàn diện được giao trực tiếp cho cấp xã, nhưng việc hoàn thiện tổ chức bộ máy và định biên tại nhiều địa phương vẫn chưa theo kịp thực tế.

Thống kê toàn tỉnh Nghệ An cho thấy tỷ lệ cán bộ có chuyên môn giáo dục ở cấp xã rất thấp. Đáng chú ý, có tới 69/130 xã, phường rơi vào tình trạng từ trưởng, phó phòng đến chuyên viên phụ trách trực tiếp đều không có trình độ chuyên môn ngành và chưa từng công tác trong ngành. Sự thiếu hụt này dẫn đến việc lúng túng trong quản lý, tham mưu và triển khai các hoạt động giáo dục tại cơ sở.

Tại xã miền núi biên giới Nậm Cắn, áp lực kiêm nhiệm hiện rõ. Anh Moong Văn Nguyên, chuyên viên Phòng Văn hóa - Xã hội xã Nậm Cắn bộc bạch: “Trước đây, mỗi một lĩnh vực đều có cán bộ chuyên trách phụ trách riêng nên công việc được đào sâu, mang tính chuyên sâu hơn. Giờ đây, một người phải kiêm nhiệm quá nhiều mảng, trong khi giáo dục lại là lĩnh vực đặc thù với hệ thống văn bản quy phạm pháp luật dày đặc, các quy định thay đổi liên tục và các vấn đề phát sinh thường xuyên trong thực tế, nên áp lực đè nặng lên vai là cực kỳ lớn”.

Để ứng phó, sự linh hoạt của hệ thống chính trị trở thành "phao cứu sinh". Anh Nguyên chia sẻ mình may mắn khi lãnh đạo trực tiếp từng là Phó trưởng phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Kỳ Sơn cũ, luôn “cầm tay chỉ việc” và định hướng chuyên môn kịp thời.

Bà Vi Thị Thảo, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Nậm Cắn thông tin: Để giải quyết bài toán thiếu cán bộ chuyên môn sâu, xã đã chủ động thành lập Hội đồng tư vấn giáo dục, quy tụ lực lượng nòng cốt là các thầy cô trong ban giám hiệu, hiệu trưởng, hiệu phó các trường học đóng trên địa bàn. Mỗi khi xuất hiện các nhiệm vụ cấp thiết, đột xuất, tổ tư vấn sẽ lập tức tham gia hỗ trợ, phản biện và hiến kế, giúp chính quyền địa phương triển khai hiệu quả, an toàn các hoạt động liên quan đến giáo dục.

Tại vùng đồng bằng, am hiểu thực tế là "chìa khóa" thích ứng. Thầy giáo Bùi Văn Việt, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Quỳnh Lập A, phường Tân Mai chia sẻ, thuận lợi của địa phương là chuyên viên phụ trách giáo dục của phường từng làm quản lý trường học lâu năm. Nhờ nắm rõ thực tiễn, cán bộ này đã đưa ra những tham mưu trúng, đúng cho cả chính quyền và nhà trường trong giai đoạn chuyển giao.

Trước khó khăn cấp bách, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Nghệ An đã chủ động vào cuộc. Ông Nguyễn Văn Khoa, Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Nghệ An cho biết, để tháo gỡ các "nút thắt", Sở đã xây dựng kế hoạch điều động, bố trí các phó hiệu trưởng tại những trường có 2 phó hiệu trưởng biệt phái đến hỗ trợ ngắn hạn tại Phòng Văn hóa - Xã hội các xã, phường.

Các địa phương như xã Đô Lương và Văn Hiến đã đi đầu, cử cán bộ quản lý trường học biệt phái sang hỗ trợ trực tiếp UBND xã. Ngay sau khi UBND tỉnh ban hành văn bản giao nhiệm vụ và Sở Giáo dục và Đào tạo hướng dẫn chi tiết, các địa phương trong toàn tỉnh được yêu cầu rà soát đội ngũ, làm tốt công tác tư tưởng, động viên giáo viên có năng lực tham gia biệt phái. Ngành giáo dục Nghệ An đang điều tiết, cân đối lại đội ngũ viên chức giữa các cơ sở giáo dục để tránh thừa thiếu cục bộ, đồng thời tổ chức tuyển dụng nghiêm túc, đủ số lượng biên chế được giao.

Từ thực tế sau một năm vận hành mô hình mới, ngành Giáo dục và Đào tạo tỉnh Nghệ An đề xuất Bộ Giáo dục và Đào sớm tạo cơ sở pháp lý để các Sở Giáo dục và Đào tạo được phép thành lập các đầu mối phối hợp chuyên môn theo cụm xã (mỗi một cụm sẽ bao gồm một số xã, phường liền kề). Mô hình liên cụm này sẽ đóng vai trò như cánh tay nối dài, hỗ trợ xử lý các sự vụ chuyên môn ngay tại chỗ và triển khai các nhiệm vụ giáo dục một cách nhanh chóng, hiệu quả.

Song song với cơ chế tổ chức, Nghệ An kiến nghị Trung ương tập trung đầu tư nguồn lực mạnh mẽ hơn cho hạ tầng dữ liệu số và quy hoạch đồng bộ mạng lưới trường lớp; hỗ trợ thiết kế, triển khai một phần mềm quản lý giáo dục dùng chung, có độ tương thích cao với điều kiện thực tiễn đặc thù tại cấp xã, nhằm đáp ứng nhu cầu quản lý thống nhất, liên thông giữa các cơ sở giáo dục trên toàn địa bàn.