Theo hãng thông tấn Anadolu (Thổ Nhĩ Kỳ), trong 25 năm đầu thế kỷ 21, châu Á đã trở thành một trong những trung tâm năng động nhất của cuộc cạnh tranh không gian toàn cầu. Các quốc gia trong khu vực không chỉ dừng lại ở việc phóng vệ tinh mà còn mở rộng tham vọng sang du hành vũ trụ có người lái, thám hiểm Mặt Trăng và phát triển cơ sở hạ tầng quỹ đạo độc lập.

Francesco Rosazza Boneitin, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Chính trị Quốc tế Italy (ISPI) nhận định, câu chuyện không gian của châu Á được định hình bởi "những quỹ đạo quốc gia khác biệt rõ rệt", phản ánh năng lực kinh tế, ưu tiên chiến lược và độ trưởng thành công nghệ của mỗi nước. "Rất khó để xác định những hướng đi chung giữa các quốc gia này, vì mỗi quốc gia đều được thúc đẩy bởi những nhu cầu khác nhau", chuyên gia Boneitin nhấn mạnh.

Trung Quốc dẫn đầu với tham vọng độc lập hoàn toàn

Bắc Kinh đang biến chương trình vũ trụ thành công cụ chiến lược để thách thức vị thế công nghệ của Mỹ và giảm phụ thuộc vào cơ sở hạ tầng phương Tây. Chuyên gia Boneitin cho biết Trung Quốc "coi không gian là một phần của chiến lược rộng lớn hơn nhằm tăng cường năng lực công nghệ, coi đó vừa là phương tiện để khẳng định uy tín quốc tế vừa là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế".

Ngân sách vũ trụ của Trung Quốc đã tăng vọt từ vài trăm triệu USD đầu thế kỷ lên khoảng 19 tỷ USD mỗi năm, vượt qua cả Nhật Bản và châu Âu. Lĩnh vực không gian thương mại cũng phát triển mạnh mẽ kể từ 2014, thu hút khoảng 2 tỷ USD đầu tư tư nhân chỉ riêng năm 2024.

Trọng tâm chiến lược là xây dựng cơ sở hạ tầng tự chủ. Hệ thống định vị BeiDou hoàn thành năm 2020, giúp giảm phụ thuộc vào GPS của Mỹ và phục vụ các đối tác ở châu Phi, Mỹ Latinh và Đông Nam Á. Trạm vũ trụ Tiangong trở thành trạm hoạt động đầy đủ thứ hai của nhân loại năm 2022, sau khi Trung Quốc bị loại khỏi Trạm Vũ trụ Quốc tế năm 2011 vì lo ngại an ninh của Mỹ.

Từ 2003 đến 2025, Trung Quốc thực hiện 16 sứ mệnh không gian có người lái, gần nhất là phi hành đoàn tàu Thần Châu-21 (Shenzhou-21) trên Trạm Vũ trụ Thiên Cung (Tiangong) ngày 9/12 đã hoàn thành loạt hoạt động ngoài không gian đầu tiên trong sứ mệnh bay. Bắc Kinh còn khởi động dự án Trạm Nghiên cứu Mặt Trăng Quốc tế với Nga năm 2021, định vị như phương án thay thế chương trình Artemis của NASA, đồng thời bắt đầu mời phi hành gia nước ngoài, chọn Pakistan làm đối tác đầu tiên.

Ấn Độ tạo dấu ấn với chi phí tối ưu

New Delhi liên tục tăng nguồn tài trợ cho Tổ chức Nghiên cứu Vũ trụ Ấn Độ (ISRO), thu hút chú ý toàn cầu nhờ thực hiện các nhiệm vụ phức tạp với chi phí thấp. Chuyên gia Boneitin nhận định ISRO "gắn kết chặt chẽ các thành tựu không gian với bản sắc quốc gia", đồng thời "Ấn Độ đang tìm cách định vị mình như một lựa chọn thay thế cho Trung Quốc trong khu vực".

Các cột mốc quan trọng gồm sứ mệnh Chandrayaan-1 năm 2008 xác nhận nước trên Mặt Trăng, Tàu quỹ đạo Sao Hỏa 2013 đưa Ấn Độ trở thành nước đầu tiên đặt chân lên Sao Hỏa ngay lần thử đầu, và Chandrayaan-3 thực hiện hạ cánh mềm lịch sử gần cực Nam Mặt Trăng tháng 8/2023.

Năm 2025, Ấn Độ trở thành quốc gia thứ tư hoàn thành ghép nối tàu vũ trụ trong không gian qua chương trình SpaDeX, đồng thời phóng vệ tinh BlueBird Block-2 của Mỹ - vệ tinh thương mại nặng nhất từng đưa vào quỹ đạo Trái đất tầm thấp. New Delhi lên kế hoạch phóng trạm vũ trụ Bharatiya Antariksha hoàn thành năm 2028.

Nhật Bản, Hàn Quốc và những thách thức riêng

Nhật Bản bước vào thế kỷ 21 với một trong những ngành công nghiệp vũ trụ tiên tiến nhất châu Á, nhưng đã phải đối mặt với những trở ngại trong những năm 1990 và đầu những năm 2000 sau những thất bại của chương trình tên lửa H-II. 

Tokyo đã xử lý bằng cách hợp nhất các nỗ lực không gian của mình dưới sự quản lý của Cơ quan Thám hiểm Không gian Nhật Bản (JAXA) vào năm 2003. Chuyên gia Boneitin cho biết: “Nhật Bản từ lâu đã có một chương trình vũ trụ phát triển mạnh mẽ và do đó, sở hữu một hệ sinh thái vũ trụ nội địa rộng lớn và hoàn thiện”.

Sau đó, Nhật Bản đã khôi phục độ tin cậy của việc phóng tên lửa với tên lửa H-IIA, cung cấp vật tư cho Trạm Vũ trụ Quốc tế bằng tên lửa H-IIB và phát triển tên lửa phóng Epsilon cho các vệ tinh nhỏ. Những thành công khoa học bao gồm sứ mệnh thu thập mẫu vật từ tiểu hành tinh Hayabusa và việc trục vớt tàu thăm dò Akatsuki trên sao Kim sau một sự cố ban đầu.

Các yếu tố an ninh ngày càng định hình chính sách không gian của Nhật Bản. Sau các vụ thử tên lửa của Triều Tiên, Tokyo đã sửa đổi luật không gian vào năm 2008 để cho phép phóng các vệ tinh trinh sát quân sự. Tuy nhiên, những thách thức vẫn còn tồn tại khi Tokyo đã không thể phóng tên lửa H3 vào tháng 12/2025 sau nhiều lần trì hoãn, làm cản trở tiến trình phát triển Hệ thống vệ tinh Quasi-Zenith dùng cho định vị và dẫn đường chính xác.

Hàn Quốc tăng tốc mạnh mẽ với chi tiêu không gian tăng từ 232 triệu USD năm 2011 lên hơn 726 triệu USD năm 2025. Việc phóng thành công tên lửa Nuri năm 2022 đưa Seoul vào nhóm ít nước sở hữu phương tiện phóng nội địa. Chuyên gia Boneitin nhận định "mục tiêu tăng cường quyền tự chủ quốc gia nhằm củng cố an ninh khu vực là mục tiêu chung của cả Tokyo và Seoul".

Tuy nhiên, những thách thức đối với chương trình vũ trụ của Seoul vẫn còn tồn tại sau khi tên lửa quỹ đạo thương mại đầu tiên của nước này, Hanbit-Nano, bị rơi ngay sau khi cất cánh vào tháng 12/2025 do nhiều lần trì hoãn phóng.

Triều Tiên cũng theo đuổi con đường riêng khi chương trình không gian "phát triển chủ yếu như một sản phẩm phụ của chương trình tên lửa đạn đạo" theo chuyên gia Boneitin. Bình Nhưỡng phóng thành công vệ tinh trinh sát Malligyong-1 năm 2023 sau hai lần thất bại.

Tóm lại, cuộc đua không gian châu Á phản ánh sự chuyển dịch quyền lực toàn cầu, khi thám hiểm vũ trụ trở thành yếu tố then chốt cho phát triển công nghệ, an ninh và vị thế địa chính trị của các quốc gia trong khu vực.