Tết về, gió chướng thổi dọc những con sông miền Tây, se lạnh trên triền núi phía Bắc mang theo mùi thơm rất khẽ của nếp mới, mứt gừng và nắng phơi trên những nong tre đầy ắp sản vật quê nhà. Ở thời khắc ấy, một lớp người lặng lẽ bước vào mùa bận rộn nhất trong năm để bán vị quê. Họ không chỉ bán một món hàng mà bán ký ức cùng hương đất, mùi nắng và cả những câu chuyện dài gắn với làng nghề, tập quán canh tác dưới bàn tay chai sạn của người nông dân.

Trong những kiện hàng được đóng gói cẩn thận là nước mắm truyền thống ủ từ cá cơm và muối biển, trà thảo mộc hái từ sườn đồi, xoài sấy, chuối sấy, hạt điều rang, mật ong rừng… Những sản phẩm OCOP (Chương trình Mỗi xã một sản phẩm) giờ đây không chỉ dừng lại ở chợ quê hay phiên chợ Tết tại những vùng xa mà đã theo các chuyến bay, chuyến tàu vươn ra thế giới.

Bà Nguyễn Thị Trúc Ly, Chủ cơ sở Thực phẩm Duy Minh (Đồng Tháp) chia sẻ: Những ngày cận Tết là lúc xưởng gần như không tắt đèn. “Người Việt xa quê đặt hàng nhiều lắm. Họ mua không chỉ để ăn mà để biếu để trên bàn trà ngày Tết có mùi vị quê nhà. Có những khách nước ngoài ăn thử rồi mê bảo mùi vị rất khác, rất thật. Vì vậy, mỗi đơn hàng gửi đi không chỉ mang về doanh thu mà còn là cảm giác tự hào khi sản phẩm quê được đón nhận ở thị trường mới.

Tết vì thế, không chỉ là mùa đoàn viên mà còn là mùa xuất hành của đặc sản Việt. Từ những làng nghề nhỏ, sản phẩm OCOP mang theo câu chuyện về vùng đất sinh ra. Một chai nước mắm là câu chuyện của biển, mùa cá và thời gian ủ chượp. Gói trà gắn liền với sương sớm, đồi chè và bàn tay người hái. Hay hũ mật ong sẽ mường tượng ra cảnh núi rừng, hoa và những chuyến đi dài theo đàn ong. Và, khi ra thế giới, những câu chuyện ấy chính là thứ tạo nên sự khác biệt.

Trong hành trình đưa sản phẩm OCOP ra thị trường quốc tế, thương hiệu Mắm Lê Gia là một minh chứng sinh động cho tinh thần kiên định của những người đi bán vị quê. Ông Lê Anh, Giám đốc Công ty TNHH Thực phẩm & Thương mại dịch vụ Lê Gia nhấn mạnh rằng với các chủ thể OCOP quy mô nhỏ, xuất khẩu không thể được nhìn thuần qua lăng kính lợi nhuận hay dòng tiền ngắn hạn. 

Với Lê Gia, xuất khẩu trước hết là hành trình mang văn hóa ẩm thực truyền thống của người Việt vươn ra thế giới, là cách đưa những sản phẩm gắn với tinh hoa nghề cha ông trở thành hộ chiếu ẩm thực đại diện cho bản sắc vùng miền và niềm tự hào quê hương. Xác định được sứ mệnh ấy, Lê Gia đã bắt đầu từ những bước đi bài bản nhất, đầu tư nghiêm túc và dài hạn vào cơ sở vật chất, quy trình sản xuất và các tiêu chuẩn, chứng nhận quốc tế cần thiết, dù nguồn lực ban đầu còn nhỏ bé và áp lực chi phí rất lớn.

Từ kinh nghiệm 8 năm làm xuất khẩu; trong đó, có 6 năm được chương trình OCOP đồng hành hỗ trợ, ông Lê Anh đúc kết rằng: Để OCOP Việt Nam đi xa, các chủ thể cần xác định xuất khẩu là hành trình đầu tư nghiêm túc, bài bản và kiên tâm; xây dựng tốt hình ảnh thương hiệu ở thị trường trong nước làm nền tảng; chủ động nắm bắt tiêu chuẩn kỹ thuật, quy định tem nhãn, bao bì của từng thị trường đích; đồng thời tận dụng nguồn lực hỗ trợ từ các cơ quan quản lý nhà nước trong xúc tiến thương mại và kết nối logistics. 

Với Lê Gia, xuất khẩu không chỉ để bán một sản phẩm mà là cách đưa quê hương cùng đẹp lên, gìn giữ nghề truyền thống của cha ông bằng sự tận tâm và sáng tạo, để mỗi chai mắm, giọt nước mắm truyền thống khi đặt chân đến xứ người đều trở thành “tấm hộ chiếu ẩm thực” kể câu chuyện Việt Nam một cách bền bỉ và tự hào nhất.

Đại diện Bộ Công Thương nhìn nhận, sản phẩm OCOP Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn khi xu hướng tiêu dùng toàn cầu ngày càng ưu tiên thực phẩm tự nhiên, bền vững, có nguồn gốc rõ ràng và mang giá trị văn hóa bản địa. Người tiêu dùng quốc tế không chỉ mua sản phẩm, họ mua cả câu chuyện phía sau. Đây là lợi thế rất lớn của OCOP Việt Nam nếu biết khai thác đúng cách. Cùng đó, các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới cũng mở ra cánh cửa rộng hơn, giúp nhiều mặt hàng đặc sản có cơ hội tiếp cận thị trường quốc tế với thuế suất ưu đãi.

Thế nhưng, con đường mang vị quê ra thế giới chưa bao giờ dễ dàng bởi sau những kiện hàng xuất khẩu là những thử thách không nhỏ với các chủ thể OCOP vốn quen sản xuất quy mô nhỏ. Có những sản phẩm rất ngon và đặc trưng nhưng chưa thể đi xa chỉ vì chưa đạt một chứng nhận quốc tế cần thiết.

Nguyên do bởi OCOP Việt Nam có tiềm năng lớn nhưng còn thiếu tính liên kết và chiến lược dài hạn khi ra thị trường quốc tế. Nhiều sản phẩm mạnh ai nấy làm, thiếu sự kết nối vùng, thiếu thương hiệu chung. Vì vậy, nếu được hỗ trợ tốt hơn về xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu và logistics, OCOP hoàn toàn có thể trở thành đại sứ văn hóa của Việt Nam trên thị trường toàn cầu.

Có lẽ vì vậy mà Tết vừa là thời điểm vừa ngập tràn hy vọng nhưng cũng chất chứa nhiều trăn trở. Những ngày cuối năm, pháo hoa chưa kịp sáng trên bầu trời, những người đi bán vị quê vẫn cặm cụi hoàn tất từng đơn hàng, kiểm tra từng thùng sản phẩm. Họ hiểu rằng mỗi món hàng gửi đi không chỉ đại diện cho cơ sở mà còn mang hình ảnh quê hương, đất nước.

Giữa nhịp sống hối hả của những ngày giáp Tết, hình ảnh người đi bán vị quê bỗng trở nên rất đỗi dịu dàng. Họ mang Tết đi trước, gửi xuân sang những miền đất xa xôi. Và trong từng gói quà, từng sản phẩm OCOP ấy, Tết Việt không chỉ hiện diện trên mâm cỗ mà còn lặng lẽ lan tỏa, bền bỉ và ấm áp như chính hồn cốt của quê hương.