Ngày 24/1, Không quân Ukraine thông báo đã đánh chặn thành công 9 tên lửa Kh-32, làm dấy lên sự chú ý trở lại đối với một loại vũ khí mà Nga đến nay vẫn sử dụng khá hạn chế trong các đợt tấn công nhằm vào Ukraine, nhưng mỗi lần xuất hiện đều để lại hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.

Với tốc độ rất cao và quỹ đạo bay dốc, Kh-32 từ lâu đã là thách thức lớn đối với hệ thống phòng không Ukraine. Chỉ một số ít hệ thống tiên tiến, như Patriot do Mỹ cung cấp, mới có khả năng đối phó hiệu quả với loại tên lửa này.

Sự kết hợp giữa tốc độ cao, độ cao bay lớn và pha lao xuống gần như thẳng đứng ở giai đoạn cuối khiến Kh-32 cực kỳ khó bị đánh chặn. Trong cuộc xung đột, loại tên lửa này đã gắn liền với một số vụ tấn công gây thương vong dân sự nghiêm trọng nhất, trong đó có vụ tập kích trung tâm thương mại Kremenchuk vào tháng 6/2022, khiến ít nhất 21 người thiệt mạng.

Tên lửa Kh-32: Quá trình phát triển 

Kh-32 là phiên bản hiện đại hóa của tên lửa hành trình đối đất Kh-22 thời Liên Xô, ban đầu được thiết kế để tấn công các mục tiêu hải quân cỡ lớn và mục tiêu mặt đất có diện tích rộng.

Việc phát triển Kh-32 bắt đầu từ cuối thập niên 1980 tại Cục thiết kế Raduga, nhưng nhiều lần bị đình trệ sau khi Liên Xô tan rã do thiếu kinh phí. Dự án được nối lại vào giữa những năm 1990, với các đợt thử nghiệm ban đầu năm 1998, trước khi tiếp tục bị gián đoạn do Nga không đủ nguồn lực hiện đại hóa máy bay mang phóng.

Phải đến năm 2008, chương trình mới được tái khởi động, sau khi máy bay ném bom chiến lược Tu-22M3 được cải tiến riêng cho loại tên lửa này. Kh-32 lần đầu được công bố công khai năm 2016 - cũng là năm Nga chính thức tuyên bố đưa nó vào biên chế.

Kh-32 là tên lửa phóng từ trên không, được thiết kế cho hành trình tầm xa với tốc độ siêu vượt âm. Tầm bắn được cho là lên tới 1.000 km, nhờ các khoang nhiên liệu lớn hơn. Theo ước tính của Defence Express, tốc độ của Kh-32 đạt Mach 4–5, tùy theo quỹ đạo bay.

Tên lửa sử dụng dẫn đường quán tính kết hợp radar chủ động, một hệ thống tối ưu cho việc tấn công các mục tiêu lớn, có độ phản xạ radar cao, thay vì các đòn đánh chính xác. Đầu đạn của Kh-32 được cho là nhỏ hơn Kh-22, song Nga không công bố thông số cụ thể.

Truyền thông Nga quảng bá Kh-32 là vũ khí “hiệu quả cao thế hệ mới”, có khả năng “tấn công cả mục tiêu mặt nước lẫn mục tiêu mặt đất cỡ nhỏ”.

Tuy nhiên, theo báo The Kyiv Independent, trên thực tế, Kh-32 vẫn là một loại tên lửa lớn, nặng và phức tạp về hậu cần. Nó sử dụng nhiên liệu lỏng, gây khó khăn cho việc lưu trữ, vận chuyển và chuẩn bị trước khi phóng. Đặc biệt, Kh-32 chỉ có thể phóng từ Tu-22M3, khiến số lượng tên lửa có thể triển khai cùng lúc bị hạn chế đáng kể.

“Bất chấp những nâng cấp, đây không phải là một loại vũ khí hoàn toàn mới”, Andrii Kharuk, nhà sử học quân sự và chuyên gia vũ khí Ukraine, nhận định. “Đó là nỗ lực hiện đại hóa một thiết kế thời Liên Xô, chứ không phải biến nó thành một tên lửa chính xác.”

Mức độ nguy hiểm của Kh-32

Mối đe dọa từ Kh-32 không nằm ở sự đột phá công nghệ, mà ở tổ hợp tốc độ – độ cao – quỹ đạo bay, khiến việc đánh chặn trở nên cực kỳ khó khăn.

“Đây là một loại tên lửa rất khó đối phó”, ông Douglas Barrie, chuyên gia cao cấp về hàng không quân sự tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS), cho biết. “Sau khi phóng, nó vọt lên độ cao rất lớn, rồi lao xuống với góc dốc và tốc độ cao trong pha cuối. Với bên phòng thủ, đó là một mục tiêu cực kỳ thách thức”.

Tuy nhiên, ông Barrie lưu ý rằng quỹ đạo này cũng có mặt trái đối với bên tấn công. “Cách tiếp cận như vậy không giúp cải thiện độ chính xác”, ông nói, “Tốc độ cao và góc lao dốc lớn làm tăng nguy cơ tên lửa không đánh trúng mục tiêu dự kiến.”

Theo chuyên gia Barrie, hiện nay chỉ có Patriot và có thể là SAMP-T sử dụng tên lửa Aster mới có khả năng thực tế đánh chặn Kh-32.

Thiết kế của Kh-32 phản ánh rõ nguồn gốc ban đầu: vũ khí đánh vào mục tiêu diện rộng, như tàu sân bay hay cơ sở công nghiệp lớn, chứ không phải vũ khí tấn công chính xác. Khi được sử dụng để tấn công đô thị, độ chính xác hạn chế kết hợp với lượng thuốc nổ lớn khiến rủi ro đối với dân thường tăng vọt.

Trong phần lớn thời gian cuộc xung đột với Nga, giới chức Ukraine từng cảnh báo rằng Kh-32 vượt ngoài khả năng đánh chặn của đa số hệ thống phòng không mà họ có trong tay.

“Patriot, và có thể là SAMP-T với tên lửa Aster, thực sự là những hệ thống duy nhất ở Ukraine có cơ hội hợp lý để đối phó Kh-32”, ông Barrie nhấn mạnh.

Pháp đã tuyên bố kế hoạch cung cấp cho Ukraine phiên bản SAMP-T NG mới hơn, được kỳ vọng sẽ tăng cường khả năng phòng thủ trước các mối đe dọa tốc độ cao, độ cao lớn. Tuy vậy, tương tự Patriot, các hệ thống này vẫn rất khan hiếm, khiến việc bảo vệ toàn diện lãnh thổ Ukraine là bất khả thi.

Bên cạnh đó, việc triển khai Kh-32 cũng bị hạn chế bởi yếu tố thực tế.

“Một chiếc Tu-22M3 chỉ mang được một hoặc hai quả Kh-32”, ông Kharuk cho biết, “Điều này giới hạn phạm vi sử dụng của Nga”.

Dù vậy, Kh-32 vẫn là mối đe dọa nghiêm trọng, đặc biệt tại những khu vực không có lớp phòng không tiên tiến, và là lý do Ukraine tiếp tục kêu gọi được cung cấp thêm các hệ thống phòng không hiện đại.