Theo truyền thông Qatar, ngày 18/8, ông Trump tuyên bố eo biển Hormuz đã mở cửa cho tàu thuyền qua lại, bất chấp việc Iran khẳng định tuyến hàng hải này đóng cửa với mọi tàu chưa được Tehran chấp thuận trước khi đi qua. Trong khi đó, Mỹ cũng đang triển khai lệnh phong tỏa hải quân nhằm vào các tàu có liên quan đến Iran.

Cùng thời điểm, ông Trump đe dọa ném bom Oman. Động thái này dường như nhằm ngăn Oman đạt thỏa thuận với Tehran về việc cùng quản lý tuyến hàng hải chiến lược này.

Vậy tàu thuyền qua Hormuz thực sự đang tuân theo yêu cầu của bên nào? Giữa những tuyên bố trái ngược từ Mỹ và Iran, dữ liệu về hoạt động hàng hải qua eo biển có thể cho thấy bên nào đang tạo ra sức răn đe lớn hơn đối với các tàu thương mại.

Hai tuyến đường chính qua eo biển Hormuz

Trước khi xung đột bùng phát, eo biển Hormuz về cơ bản được xem là một tuyến hàng hải thống nhất, không phân chia thành tuyến Iran hay Oman. Tàu thuyền ra vào theo các luồng giao thông được thiết lập từ trước, chủ yếu qua khu vực trung tâm eo biển.

Tình hình thay đổi khi căng thẳng giữa Mỹ và Iran leo thang. Tuyến hàng hải này hiện được chia thành hai luồng chính.

Iran yêu cầu tàu sử dụng tuyến phía Bắc, chạy sát bờ biển nước này, gần các đảo Larak và Qeshm, rồi kết nối trực tiếp với các cảng và cơ sở ngoài khơi của Iran.

Tuyến còn lại nằm ở phía Nam, gần Oman và xa bờ biển Iran hơn. Đây là tuyến Washington yêu cầu tàu sử dụng, đồng thời cũng là tuyến các hãng vận tải thương mại lựa chọn khi hoạt động dưới sự bảo vệ của Hải quân Mỹ.

Tàu thuyền chọn tuyến nào?

Theo dữ liệu của Kpler, công ty cung cấp thông tin tình báo hàng hải, 112 tàu chở dầu thô, khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG) và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) đã đi qua eo biển Hormuz từ ngày 1 đến 19/8, theo cả hai chiều vào và ra khỏi vùng Vịnh.

Trong số này, 21 tàu công khai sử dụng tuyến Iran, trong khi chỉ hai tàu chính thức đi theo tuyến Oman.

Có tới 89 tàu còn lại, tương đương hơn 80% tổng số tàu chở dầu và khí đốt qua Hormuz trong giai đoạn này, di chuyển theo các tuyến chưa được phân loại. Đây là những trường hợp hành trình không thể được theo dõi đầy đủ hoặc không thể xác định rõ thuộc tuyến nào, do tàu tắt thiết bị nhận dạng tự động (AIS) hoặc dữ liệu AIS không khớp với các hành lang mà Kpler phân loại là tuyến Iran hay Oman.

Ông Mohamed Rafik Halitim, phụ trách quan hệ khách hàng trong lĩnh vực hàng hải và hàng hóa tại Kpler, cho biết việc sử dụng tuyến chưa được phân loại khiến rất khó xác định có bao nhiêu tàu đã đi theo tuyến Oman hoặc xác nhận chính xác hành trình dựa trên dữ liệu hiện có.

Nếu tính cả tàu chở hàng khô và hóa chất, tổng cộng 236 tàu đã đi qua eo biển Hormuz trong giai đoạn trên.

Trong số đó, 83 tàu công khai sử dụng tuyến Iran, chỉ ba tàu công khai sử dụng tuyến Oman và hai tàu đi theo tuyến cũ trước xung đột, chạy qua khu vực trung tâm eo biển.

Có tới 148 tàu còn lại, tương đương hơn 6/10 số tàu qua Hormuz, tắt hệ thống nhận dạng hoặc di chuyển theo các tuyến chưa xác định.

Như vậy, 35% số tàu công khai sử dụng tuyến Iran, trong khi chỉ một số ít công khai đi theo tuyến Oman hoặc tuyến trung tâm trước chiến tranh.

Vì sao tàu phải tắt thiết bị nhận dạng?

Kể từ khi chiến tranh bùng phát, cả Iran và Mỹ đều không chỉ đưa ra cảnh báo mà còn tấn công các tàu mà mỗi bên cho rằng vi phạm quy định hoặc hành trình hàng hải do họ áp đặt tại eo biển. Trong bối cảnh đó, một số tàu đã tắt thiết bị nhận dạng để giảm khả năng bị các lực lượng quân sự phát hiện và xác định mục tiêu.

Ông Neil Quilliam, chuyên gia thuộc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi của Chatham House, cho biết việc tắt thiết bị nhận dạng có thể làm giảm khả năng xác định chính xác vị trí và hành trình của tàu, nhưng đồng thời làm gia tăng rủi ro đối với an toàn và tính minh bạch hàng hải. Theo ông, trong điều kiện hiện nay, một số nhà khai thác cho rằng lợi ích về thương mại và an ninh lớn hơn những rủi ro này.

Ngày 8/8, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) cáo buộc Iran dùng tên lửa tấn công một tàu chở dầu thuộc Công ty Dầu khí Quốc gia Abu Dhabi (ADNOC) khi tàu tìm cách đi qua eo biển.

ADNOC cho biết kể từ khi chiến tranh nổ ra, 15 tàu của công ty đã bị tên lửa và thiết bị bay không người lái tấn công khi đi qua eo biển, khiến một thành viên thủy thủ đoàn thiệt mạng và 20 người bị thương. Tuy nhiên, ADNOC không quy trách nhiệm cho bên nào.

Tháng trước, Mỹ nổ súng vào một tàu chở dầu đang đi qua eo biển hướng tới đảo Kharg của Iran. Washington đã phóng tên lửa Hellfire vào con tàu sau khi tàu này phớt lờ nhiều cảnh báo.

Ngày 11/8, một trực thăng Hải quân cũng phóng hai tên lửa Hellfire vào tàu chở hàng Vela Nova treo cờ Panama. Washington cáo buộc con tàu tìm cách phá vỡ lệnh phong tỏa các cảng Iran tại Vịnh Oman, tuyến hàng hải kết nối trực tiếp với eo biển Hormuz.

Ngoài nguy cơ bị tấn công, việc tắt thiết bị nhận dạng còn giúp tàu thực hiện chuyển hàng giữa các tàu trên hành trình mà không bị phát hiện.

Ông Marc Ayoub, nhà nghiên cứu và tư vấn chính sách năng lượng, cho biết dữ liệu trong hai tuần qua cho thấy một số quốc gia vùng Vịnh, trong đó có Saudi Arabia, Iraq và Kuwait, đã đưa hàng hóa qua tuyến Oman bằng cách tắt hệ thống theo dõi tàu và chuyển hàng giữa các tàu.

Một số tàu Iran cũng sử dụng tuyến Oman, thường kết hợp với chuyển hàng giữa các tàu, nhằm tránh các biện pháp trừng phạt đối với Iran và lệnh phong tỏa của Mỹ.

Tàu thuyền đang dè chừng Iran hay Mỹ hơn?

Việc phần lớn tàu tắt thiết bị nhận dạng hoặc sử dụng các tuyến chưa xác định khiến chưa thể biết chính xác bao nhiêu tàu đang sử dụng tuyến Iran và bao nhiêu tàu đi theo tuyến Oman. Do đó, chưa thể kết luận bên nào kiểm soát eo biển ở mức độ tuyệt đối. Tuy nhiên, dữ liệu cho thấy tàu thuyền dường như dè chừng Iran hơn Mỹ.

Bất chấp lệnh phong tỏa của Mỹ, được hậu thuẫn bởi lực lượng hải quân mạnh nhất thế giới, 1/5 số tàu chở năng lượng đã công khai đi qua Hormuz theo tuyến Iran, bất chấp cảnh báo của Tổng thống Trump.

Nếu tính cả tàu chở hàng và hóa chất, tỷ lệ tàu công khai sử dụng tuyến Iran tăng lên 35%.

Trong khi đó, chỉ hai tàu chở dầu và khí đốt, hoặc bốn tàu nếu tính tất cả các loại hàng hóa, công khai sử dụng tuyến khác với tuyến do Iran quy định.

Những con số này cho thấy mối lo ngại về việc đối đầu với Tehran dường như lớn hơn sức ép từ phía Mỹ. Nếu buộc phải lựa chọn giữa hai yêu cầu đối nghịch, một bộ phận đáng kể tàu thương mại vẫn sẵn sàng đi theo tuyến Iran thay vì công khai tuân thủ tuyến do Washington yêu cầu.

Tuy nhiên, tỷ lệ lớn tàu “đi trong bóng tối” cũng cho thấy các hãng vận tải không muốn công khai đứng về phía nào.

Iran có đang mất khả năng chi phối eo biển Hormuz?

Các chuyên gia cho rằng Iran vẫn duy trì năng lực đáng kể để tác động đến hoạt động hàng hải tại tuyến đường chiến lược này.

“Iran không mất quyền kiểm soát trong tình trạng hiện nay”, ông Ayoub khẳng định. Tuy nhiên, ông cho rằng tình trạng này về lâu dài có thể trở nên không bền vững đối với thị trường dầu mỏ toàn cầu.

Ông Quilliam cũng nhấn mạnh Iran vẫn có khả năng đáng kể trong việc gây gián đoạn hoạt động hàng hải và đe dọa tàu thuyền qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, việc ngày càng sử dụng các phương thức hậu cần thay thế, chuyển hàng giữa các tàu và tăng cường các biện pháp bảo đảm an ninh hàng hải trong khu vực cho thấy khả năng gây sức ép của Iran thông qua eo biển “không phải là tuyệt đối”.

“Nếu ảnh hưởng của Tehran đối với dòng chảy hàng hải bị nhìn nhận là đang suy giảm, điều này có thể làm yếu đi một trong những đòn bẩy truyền thống của Iran trong các cuộc đàm phán với Mỹ”, ông Quilliam nhận định.