Gỡ nút thắt để doanh nghiệp ‘khai tử’

Trong mấy tháng gần đây, ngành Thuế đã triển khai Chiến dịch làm sạch mã số thuế nhằm rà soát cơ sở dữ liệu, hoàn tất tình trạng pháp lý của những công ty đã dừng hoạt động. Nhiều doanh nghiệp được nhận thông báo từ cơ quan Thuế, không ít chủ doanh nghiệp phải chật vật gom tiền nộp vì sợ bị cưỡng chế, nhất là nguy cơ bị tạm hoãn xuất cảnh.

Theo thông tin mới nhất từ Cục Thuế, trong những năm qua, số lượng lũy kế doanh nghiệp, tổ chức, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn thành thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế tiếp tục gia tăng.

Đặc biệt, tình trạng người nộp thuế (NNT) không hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký với cơ quan Thuế (bỏ địa chỉ kinh doanh), trốn tránh nghĩa vụ thuế vẫn diễn ra ở nhiều địa bàn, ngành nghề kinh doanh. Đơn cử, tại thời điểm tháng 6/2026, số lượng doanh nghiệp ở 2 tình trạng trên là gần 600.000 doanh nghiệp. 

“Đây là một trong những điểm nghẽn lớn trong công tác quản lý thuế, làm gia tăng hồ sơ tồn đọng, kéo dài thời gian xử lý thủ tục hành chính, gây lãng phí nguồn lực xã hội, ảnh hưởng đến tính minh bạch của môi trường kinh doanh, tác động trực tiếp đến NNT chấp hành tốt pháp luật và tiềm ẩn rủi ro thất thu ngân sách Nhà nước (NSNN); đồng thời làm phát sinh nhiều rủi ro pháp lý đối với chủ doanh nghiệp, người đại diện theo pháp luật, chủ hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh khi không thực hiện hoặc chưa hoàn thành nghĩa vụ thuế theo quy định. 

Bên cạnh đó, thực tiễn quản lý cho thấy một bộ phận đối tượng đã lợi dụng sự thông thoáng của thủ tục thành lập doanh nghiệp, đăng ký kinh doanh để thành lập pháp nhân không phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh thực chất; lợi dụng sử dụng hóa đơn không hợp pháp để hợp thức hóa chi phí, trốn thuế, chiếm đoạt tiền thuế, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến trật tự, kỷ cương quản lý Nhà nước, môi trường đầu tư, kinh doanh và hiệu lực quản lý thuế.

Trong 8 tháng năm 2026, ngành Thuế đã hoàn tất chấm dứt hiệu lực mã số thuế cho 94.991 doanh nghiệp/tổ chức, bằng 209% cùng kỳ năm 2025, bao gồm 23.017 doanh nghiệp/tổ chức đề nghị chấm dứt hiệu lực mã số thuế trong năm 2026 do không còn nhu cầu hoạt động sản xuất kinh doanh và 71.974 doanh nghiệp/tổ chức có hồ sơ nộp từ năm 2025 về trước, là các trường hợp được cơ quan thuế xử lý trong Chiến dịch Làm sạch Mã số thuế.  Đồng thời, cơ quan Thuế các cấp cũng đã hỗ trợ rà soát và khôi phục mã số thuế để 3.554 doanh nghiệp quay trở lại hoạt động sản xuất kinh doanh.

Trao đổi với phóng viên báo Tin tức và Dân tộc chiều 11/9, luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS đề xuất: Cần cơ chế “khai tử” đơn giản để doanh nghiệp tiếp tục khởi nghiệp.

Theo luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Luật Quản lý thuế áp dụng cơ chế NNT tự kê khai, tự nộp và tự chịu trách nhiệm trước pháp luật. Khi một doanh nghiệp tự ý dừng vận hành mà không làm thủ tục tạm ngừng, hoặc giải thể theo Luật Doanh nghiệp, trên hệ thống pháp lý, doanh nghiệp đó vẫn đang tồn tại.

“Về phía cơ quan Thuế, pháp luật không quy định nghĩa vụ phải gửi văn bản cảnh báo liên tục. Thay vào đó, khi không nhận được tờ khai, cơ quan Thuế sẽ ban hành thông báo NNT không hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký và khóa mã số thuế. Kể từ thời điểm này, toàn bộ rủi ro pháp lý thuộc về phía chủ doanh nghiệp”, luật sư Nguyễn Văn Tuấn chia sẻ.

Đề cập trường hợp một doanh nghiệp đã ngừng hoạt động từ năm 2007, nhưng gần 20 năm sau vẫn chưa thể khép lại thủ tục giải thể và phải xử lý số tiền còn tồn đọng lên tới gần 80 triệu đồng, luật sư cho rằng, trong khoảng thời gian đó, những nghĩa vụ chưa được xử lý tiếp tục cộng dồn, từ lệ phí môn bài, tiền chậm nộp đến tiền phạt do chậm nộp tờ khai.

“Đối với con số từ vài chục đến hàng trăm triệu đồng, nhiều người lầm tưởng đây hoàn toàn là tiền phạt chậm nộp tờ khai trong khoảng thời gian ngừng hoạt động (hàng chục năm). Nhưng thực tế, theo Điều 8 Nghị định 125/2020/NĐ-CP, thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính về thủ tục thuế chỉ là 2 năm, nghĩa là cơ quan Thuế không thể phạt hành vi không nộp tờ khai từ năm 2014 ở thời điểm năm 2026. Cấu thành của khoản tiền này đến từ bốn nguồn chính. Đầu tiên là lệ phí môn bài bị tính liên tục 12 năm do doanh nghiệp không thông báo tạm ngừng, bởi thuế và lệ phí không áp dụng thời hiệu truy thu”, luật sư Nguyễn Văn Tuấn cho biết.

Tiếp theo là tiền phạt chậm nộp tiền thuế và lệ phí môn bài tính theo mức 0,03%/ngày, qua hơn 10 năm khoản “lãi mẹ đẻ lãi con” này tăng lên rất lớn; tiền phạt vi phạm thủ tục bị áp dụng mức kịch khung cho các tờ khai còn thiếu trong thời hiệu 2 năm gần nhất khi doanh nghiệp buộc phải khôi phục mã số thuế. Cuối cùng là chi phí dịch vụ kế toán, pháp lý bên ngoài do hồ sơ treo quá lâu, người dân không thể tự xử lý.

Bà Nguyễn Thị Cúc, Chủ tịch Hội Tư vấn Thuế Việt Nam cho rằng, tình trạng này xuất phát từ một bộ phận doanh nghiệp, hộ kinh doanh không am hiểu pháp luật hoặc bỏ quên hoàn thành thủ tục pháp lý sau khi dừng kinh doanh. Vướng mắc lớn nhất hiện nay, theo bà Nguyễn Thị Cúc, là cách xác định nghĩa vụ thuế, tiền phạt và tiền chậm nộp cho nhóm này. Do vậy, cần phân loại nhóm để xử lý, thay vì áp dụng phương thức chung cho tất cả doanh nghiệp.

Với công ty chưa đóng mã số thuế do "bỏ quên", đại diện Hội Tư vấn Thuế đề nghị nhà điều hành có thể nghiên cứu không truy thu lệ phí môn bài, tiền chậm nộp, phạt chậm nộp hồ sơ khai thuế trong thời gian đóng cửa và chỉ phạt việc họ không đóng mã số thuế. Điều kiện là họ không kinh doanh, chưa phát sinh doanh thu, chi phí và nợ thuế.

Ngoài ra, ngành Thuế cần phân loại theo từng sắc thuế, thời gian nợ và chỉ tính tiền chậm nộp tối đa 5 năm với khoản phát sinh của doanh nghiệp trước thời điểm ngừng hoạt động, không có gian lận. Ngược lại, trường hợp lợi dụng chính sách để lập doanh nghiệp "ma", mua bán hóa đơn, trốn thuế, bỏ địa chỉ đăng ký hoặc giả mạo thông tin người khác... cần được xử lý nghiêm.

Sửa đổi đồng bộ Luật Doanh nghiệp và Luật Quản lý thuế

Một số chuyên gia cho rằng, việc tháo gỡ thủ tục giải thể doanh nghiệp không phải là dung túng cho hành vi trốn thuế, mà là sự cần thiết để minh bạch hóa môi trường đầu tư và giúp những người từng thất bại có cơ hội “khai tử” để tiếp tục khởi nghiệp.

Tình trạng “sống dở chết dở” của các doanh nghiệp “đắp chiếu” không mang lại nguồn thu thực tế cho ngân sách; đồng thời tạo ra khối lượng “dữ liệu rác” khổng lồ và triệt tiêu cơ hội làm lại của người dân. Để tháo gỡ triệt để nút thắt này, việc sửa đổi đồng bộ Luật Doanh nghiệp và Luật Quản lý thuế là yêu cầu cấp thiết hiện nay.

Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS đề xuất, cần bổ sung cơ chế xóa tên tự động. Việt Nam nên tham khảo kinh nghiệm từ các quốc gia như Singapore hay nước Anh như: “nếu một doanh nghiệp không phát sinh doanh thu, không nộp báo cáo tài chính trong 3 năm liên tiếp và không nợ thuế gốc, cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan Thuế có quyền tự động chấm dứt hiệu lực mã số thuế và gạch tên doanh nghiệp khỏi sổ đăng ký mà không bắt chủ doanh nghiệp trải qua chuỗi thủ tục phức tạp”.

Giải pháp tiếp theo, áp dụng cơ chế giải thể trước, bảo lưu nghĩa vụ thuế cá nhân sau. Cần tách bạch giữa sinh mệnh pháp nhân và nghĩa vụ tài sản. “Cho phép các DNVVN không nợ thuế bên thứ ba được quyền nộp đơn xin giải thể ngay dựa trên cam kết tự kê khai để đóng vĩnh viễn mã số thuế, tránh để lệ phí môn bài phát sinh”, luật sư Nguyễn Văn Tuấn cho biết.

Nếu quá trình hậu kiểm phát hiện nợ thuế gốc, khoản nợ này sẽ chuyển đổi thành nghĩa vụ dân sự cá nhân gắn vào mã số thuế của người đại diện pháp luật. Giải pháp tháo gỡ tiếp theo là cho phép ân hạn và miễn trừ phạt thủ tục, lệ phí môn bài cho doanh nghiệp đã ngừng hoạt động thực tế. Cần ban hành quy định miễn truy thu lệ phí môn bài và miễn tiền phạt vi phạm thủ tục kê khai đối với các đơn vị chứng minh được đã dừng hoạt động, không có dòng tiền, không xuất hóa đơn trong giai đoạn bị khóa mã số thuế. Cơ quan quản lý chỉ nên thu phần thuế gốc và tiền chậm nộp thuế gốc (nếu có).

Bản chất lệ phí môn bài là thu trên cơ sở có hoạt động kinh doanh, việc truy thu suốt hàng chục năm đối với một doanh nghiệp đã “chết lâm sàng” là chưa phù hợp với nguyên lý thuế. “Cần xây dựng hệ thống cảnh báo vi phạm chủ động từ sớm. Với sự phát triển của hệ thống VNeID và cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ quan thuế cần xây dựng cơ chế tự động gửi thông báo cảnh báo qua tin nhắn, hoặc ứng dụng cho người đại diện pháp luật ngay khi doanh nghiệp trễ hạn tờ khai đầu tiên. Điều này giúp người dân nhận thức rõ hậu quả pháp lý để khắc phục ngay, tránh tình trạng vi phạm kéo dài rồi mới xử lý”, luật sư Nguyễn Văn Tuấn chia sẻ.

Việc tháo gỡ điểm nghẽn này không phải là dung túng cho hành vi trốn thuế, mà là sự dọn dẹp cần thiết để minh bạch hóa môi trường đầu tư và giúp những người từng thất bại có cơ hội “khai tử” để tiếp tục khởi nghiệp.

Trước đó, tại buổi làm việc Bộ Tài chính và các bộ ngành về 4 dự án luật, trong đó có Luật Phát triển DNNVV,  Thủ tướng Lê Minh Hưng cho rằng, việc  đổi mới tư duy từ "hỗ trợ" sang "phát triển" doanh nghiệp nhỏ và vừa, đồng thời yêu cầu các chính sách phải khả thi, thống nhất với Luật Doanh nghiệp.

Lãnh đạo Chính phủ lưu ý chính sách phải tạo thuận lợi cho doanh nghiệp ở cả hai đầu của vòng đời kinh doanh: gia nhập và rút khỏi thị trường. Theo đó, thủ tục đăng ký doanh nghiệp cần được đơn giản nhất có thể. Ở chiều ngược lại, quy trình giải thể và thủ tục phá sản với nhóm doanh nghiệp này cũng cần đơn giản, rút gọn. Thủ tướng cũng yêu cầu tránh tình trạng doanh nghiệp "gia nhập thị trường đã khó, chấm dứt hoạt động, rời khỏi thị trường còn khó hơn".