Trước yêu cầu phát triển mới khi ngành công nghiệp văn hóa đang phát triển mạnh mẽ, các loại hình nghệ thuật truyền thống cũng đang dần chuyển mình để thích ứng. Thông qua những dự án trải nghiệm thực tế và sáng tạo dựa trên nền tảng di sản, các loại hình nghệ thuật truyền thống được giới trẻ tiếp cận và làm mới tạo một sức sống riêng, hấp dẫn công chúng.

Đưa di sản vào không gian trải nghiệm thực tế

Dự án cộng đồng mang tên “Vọng phách kinh kỳ” được thực hiện bởi nhóm các bạn trẻ ZenZ là một ví dụ điển hình cho nỗ lực đưa nghệ thuật hát xẩm đến gần hơn với giới trẻ. Thay vì trình diễn đơn thuần trên sân khấu, chương trình lựa chọn tái hiện hình ảnh một phiên chợ Hà Nội đầu thế kỷ XX ngay tại không gian văn hóa Hồ Văn. Hệ thống các gian hàng trải nghiệm đưa khán giả khám phá những câu chuyện gắn liền với xẩm chợ hay xẩm tàu điện.

Anh Bùi Bình An, đại diện Ban Tổ chức dự án, chia sẻ rằng đơn vị không muốn xẩm bị xem là nghệ thuật thuộc về quá khứ. Mục tiêu của nhóm là tạo không gian để người trẻ trực tiếp nghe, nhìn và cảm nhận nghệ thuật trong bối cảnh thực tế. Khi được tiếp cận một cách tự nhiên, mỗi khán giả sẽ tự hình thành sợi dây kết nối riêng với di sản.

Điểm nhấn của chương trình là các tiết mục của Nhóm Xẩm 48h với những làn điệu quen thuộc như “Bắc kỳ vui nhất Hà thành”, “Tứ hải giao tình” và “Chân quê”. Thông qua tiếng đàn, lời ca, công chúng có cơ hội tìm hiểu về phong tục giao tiếp và lòng hiếu khách của người Việt xưa.

Chị Nguyễn Thảo Linh (phường Ba Đình, Hà Nội) nhận định, những sân khấu mở giúp chị có cái nhìn cởi mở hơn về nghệ thuật truyền thống. Lần đầu lắng nghe làn điệu xẩm, chị Thảo Linh cảm thấy thú vị khi vừa thưởng thức âm nhạc truyền thống, vừa được trải nghiệm các nét văn hóa như thư pháp hay mời trầu. Sự kết hợp giữa biểu diễn và tương tác thực tế giúp du khách không còn cảm thấy xẩm là loại hình xa lạ, từ đó nảy sinh mong muốn được tìm hiểu sâu hơn về vốn cổ của dân tộc.

Tương tự, dự án truyền thông văn hóa “Giao” đã phối hợp với Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh tổ chức chuỗi sự kiện mang tên “Nhịp Phách Kinh Bắc”. Xuất phát từ quan niệm quan họ là một “nghề chơi” phóng khoáng, dự án khuyến khích bạn trẻ mang cá tính riêng để tiếp cận di sản.

Chương trình bao gồm các khu vực chụp ảnh cùng trang phục truyền thống và workshop trang trí nón quai thao bằng chất liệu thủ công. Hoạt động này giúp công chúng hiểu thêm về chiếc nón gắn liền với hình ảnh các liền chị, đồng thời tạo ra sự kết nối giữa giá trị xưa và đời sống hiện đại. Những hình ảnh được giới trẻ chia sẻ trên mạng xã hội trở thành kênh lan tỏa vẻ đẹp của quan họ một cách hiệu quả đến cộng đồng.

Sân khấu quy tụ từ những nghệ nhân cổ làng Diềm trình diễn những làn điệu như “Vốn liếng em có ba mươi đồng”, “Em là con gái Bắc Ninh”. Các em nhỏ làng Diềm mang đến các tiết mục “Mười nhớ”, “36 thứ chim”, thể hiện sự tiếp nối của các thế hệ trong việc gìn giữ và truyền dạy Dân ca Quan họ. Các nghệ sĩ Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh tiếp tục đưa khán giả đến với không gian âm nhạc đậm sắc Kinh Bắc qua các tiết mục “Vui bốn mùa”, “Tương phùng tương ngộ”, “Gọi đò” và “Buôn bấc buôn dầu”. Một trong những phần trình diễn được chú ý là các ca khúc Quan họ được thể hiện bằng ngôn ngữ âm nhạc đương đại, nhận được sự hưởng ứng tích cực từ các bạn trẻ.

Sự đón nhận tích cực từ cộng đồng trẻ chính là tín hiệu lạc quan cho công tác bảo tồn nghệ thuật dân gian. Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Bàn, 95 tuổi, chia sẻ sự xúc động khi thấy môn nghệ thuật của dân tộc được các bạn trẻ yêu thích và lan tỏa theo hướng hiện đại. Nghệ nhân Nguyễn Thị Bàn mong muốn lớp thế hệ sau tiếp tục rèn luyện để gìn giữ những nét đẹp truyền thống.

Những nỗ lực từ cộng đồng và nghệ nhân đang tạo ra một hệ sinh thái văn hóa mới, nơi di sản không bị giữ lại trong quá khứ mà không ngừng phát triển, là tiền đề để các loại hình sân khấu truyền thống lan tỏa mạnh mẽ trong lòng công chúng đương đại.

Không ngừng thay đổi để nghệ thuật truyền thống sống mãi

Sự bùng nổ của kinh tế số và xã hội số đặt ra yêu cầu nghệ thuật không thể đứng ngoài cuộc chơi công nghệ. Việc thay đổi tư duy từ biểu diễn trực tiếp sang đa dạng hóa nền tảng tiếp cận là hướng đi tất yếu để sân khấu truyền thống tồn tại trong kỷ nguyên mới. Điện thoại thông minh và mạng xã hội giờ đây không còn là đối thủ của sân khấu mà trở thành công cụ hữu hiệu để mở rộng biên độ khán giả. Những giá trị cũ nay được khoác lên tấm áo mới lôi cuốn hơn, đáp ứng thị hiếu ngày càng cao của công chúng.

TS.NSƯT Bùi Như Lai, Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội, nhận định nghệ thuật truyền thống là một “di sản sống” luôn vận động cùng nhịp thở đương đại. Theo ông, năng lực cạnh tranh và khả năng tiếp cận khán giả trẻ là yếu tố sống còn của bất kỳ bộ môn nghệ thuật nào hiện nay. Thực tế lịch sử sân khấu đã trải qua nhiều cuộc cạnh tranh khốc liệt để tồn tại. Ông cho rằng nghệ thuật không thể đứng ngoài làn sóng chuyển đổi số. Nếu trước đây, ít ai hình dung đến việc thưởng thức một tác phẩm sân khấu truyền thống qua màn hình, thì nay đã trở thành xu thế.

Dẫn chứng từ thành công của Nhật Bản với kịch Nô hay Trung Quốc với Kinh kịch đã sử dụng hệ thống kỹ xảo hiện đại, sinh động tạo nên sức hút duyên dáng, mạnh mẽ của loại hình nghệ thuật truyền thống đối với thế hệ trẻ, TS.NSƯT Bùi Như Lai cho biết cho biết, tại nước ta các nhà hát đang vướng phải những rào cản nhất định về phương thức dàn dựng, sự nghèo nàn của cơ sở vật chất, cũng như việc thiếu các nghiên cứu thấu đáo về tâm lý khán giả đương đại.

Đánh giá về khả năng tận dụng hiệu quả các nền tảng số trong quảng bá, xây dựng cộng đồng khán giả của các đơn vị nghệ thuật biểu diễn hiện nay, TS Trần Thị Minh Thu, Trưởng ban Nghiên cứu Nghệ thuật, Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam nhận định các đơn vị nghệ thuật biểu diễn của Việt Nam nói chung và các đơn vị biểu diễn nghệ thuật sân khấu truyền thống nói riêng vẫn chưa thể khai thác hiệu quả nền tảng số, cũng như chưa mở rộng được thị trường khán giả.

TS Trần Thị Minh Thu đề xuất sân khấu truyền thống cần phát triển dựa trên ba yếu tố: Truyền thống - Sáng tạo - Tiên tiến. Theo TS Trần Thị Minh Thu, truyền thống là giữ gìn những giá trị tinh hoa nhất mà cha ông để lại. Tuy nhiên, tác phẩm phải được đổi mới về đề tài, nội dung và cách kể chuyện để phản ánh hơi thở đời sống hiện nay. Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ tiên tiến và các phương thức biểu đạt hiện đại cũng là yêu cầu cần thiết nhằm mở rộng không gian sáng tạo, tăng sức hấp dẫn về thị giác và thính giác, đặc biệt đối với khán giả trẻ.