Kiến tạo thể chế để khơi thông nguồn lực

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu liên tục thay đổi, yêu cầu kỹ thuật ngày càng khắt khe và môi trường cạnh tranh ngày càng gay gắt, việc xây dựng một hành lang pháp lý minh bạch, ổn định và thuận lợi được xem là nền tảng giúp doanh nghiệp chủ động đầu tư, mở rộng sản xuất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Thực tế cho thấy, bên cạnh những khó khăn từ thị trường quốc tế, nhiều doanh nghiệp vẫn gặp trở ngại trong quá trình thực hiện các thủ tục hành chính liên quan đến xuất khẩu. Việc đăng ký mã số vùng trồng (MSVT), cơ sở đóng gói, kiểm dịch thực vật, an toàn thực phẩm, chứng nhận xuất xứ hay cập nhật quy định của các thị trường nhập khẩu đều đòi hỏi nhiều thời gian, chi phí và nguồn lực.

Khi các yêu cầu của thị trường thay đổi nhanh hơn khả năng điều chỉnh của hệ thống quản lý, chi phí tuân thủ cũng gia tăng, ảnh hưởng trực tiếp đến sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Theo ông Ngô Hồng Phong, Cục trưởng Cục Chất lượng, chế biến và phát triển thị trường (Bộ NN&MT), để duy trì đà tăng trưởng của ngành nông nghiệp, việc tháo gỡ các điểm nghẽn về cơ chế, chính sách cần được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới.

Nhiều hiệp hội ngành hàng cũng cho rằng, khi các tiêu chuẩn kỹ thuật trên thế giới liên tục được cập nhật, nếu thủ tục hành chính trong nước chưa được cải cách tương ứng sẽ làm giảm khả năng thích ứng của doanh nghiệp. Việc chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý còn chưa đồng bộ, một số quy trình xử lý hồ sơ vẫn kéo dài, trong khi doanh nghiệp phải đáp ứng tiến độ giao hàng ngày càng khắt khe của đối tác nước ngoài.

Nhận diện rõ những tồn tại đó, ông Trịnh Việt Hùng, Bộ trưởng Bộ NN&MT cho biết, Bộ đang tập trung rà soát toàn diện hệ thống quy định liên quan đến quản lý MSVT, cơ sở đóng gói, truy xuất nguồn gốc, kiểm dịch và các thủ tục chuyên ngành nhằm giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp nhưng vẫn bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước. Mục tiêu là xây dựng môi trường pháp lý minh bạch, thống nhất và thuận lợi hơn cho hoạt động sản xuất, chế biến và xuất khẩu.

Theo Bộ trưởng, trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng, cơ quan quản lý không chỉ thực hiện chức năng quản lý nhà nước mà còn phải đóng vai trò kiến tạo phát triển. Điều đó đòi hỏi tư duy điều hành phải chuyển mạnh từ "quản lý" sang "đồng hành", lấy doanh nghiệp và người sản xuất làm trung tâm phục vụ. Bên cạnh việc hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, cơ quan quản lý cần chủ động cung cấp thông tin thị trường, cảnh báo sớm các thay đổi về tiêu chuẩn kỹ thuật và hỗ trợ doanh nghiệp thích ứng với các quy định mới của các nước nhập khẩu.

Cùng với đó, Bộ NN&MT đang nghiên cứu sửa đổi Nghị định số 15/2018/NĐ-CP theo hướng đơn giản hóa thủ tục, giảm chi phí tuân thủ và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Song song với cải cách thể chế, chuyển đổi số trong quản lý nhà nước cũng được xác định là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả điều hành. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất về MSVT, cơ sở đóng gói, truy xuất nguồn gốc và vùng nguyên liệu sẽ giúp kết nối dữ liệu giữa các cơ quan quản lý với địa phương và doanh nghiệp, giảm hồ sơ giấy, rút ngắn thời gian xử lý thủ tục và tăng tính minh bạch trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Có thể thấy, cải cách thể chế không chỉ nhằm tháo gỡ những khó khăn trước mắt mà còn hướng tới xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh ổn định và có khả năng thích ứng cao trước những biến động của thương mại quốc tế. Đây cũng là nền tảng quan trọng để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào công nghệ, mở rộng liên kết sản xuất và nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản Việt Nam.

Doanh nghiệp là trung tâm của chuỗi giá trị

Tuy nhiên, hoàn thiện thể chế sẽ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng với sự chủ động đổi mới của doanh nghiệp. Trước vấn đề này, Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng cho rằng, Nhà nước và doanh nghiệp cần hướng tới mục tiêu nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam. Cụ thể, Nhà nước tập trung hoàn thiện thể chế, mở rộng thị trường, cung cấp thông tin và tạo môi trường thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh; còn doanh nghiệp phải chủ động đầu tư công nghệ, tổ chức sản xuất, xây dựng thương hiệu và chịu trách nhiệm về chất lượng sản phẩm.

Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp đã chuyển từ tư duy xuất khẩu theo sản lượng sang đầu tư cho chất lượng và chuỗi giá trị. Những doanh nghiệp duy trì được tốc độ tăng trưởng đều chủ động đầu tư vùng nguyên liệu, liên kết với hợp tác xã và người sản xuất, đồng thời tăng cường ứng dụng khoa học - công nghệ vào chế biến và quản trị chất lượng. Việc kiểm soát tốt chuỗi cung ứng không chỉ giúp đáp ứng yêu cầu của thị trường nhập khẩu mà còn nâng cao khả năng thích ứng trước những biến động của thương mại quốc tế.

Đối với ngành thủy sản, ông Đỗ Ngọc Tài, Chủ tịch Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam, cho rằng trong bối cảnh các biện pháp phòng vệ thương mại và rào cản kỹ thuật ngày càng gia tăng, doanh nghiệp cần tiếp tục tái cơ cấu hoạt động sản xuất theo hướng giảm chi phí, nâng cao tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu và xây dựng chuỗi cung ứng nguyên liệu minh bạch để nâng cao giá trị gia tăng và giảm rủi ro xuất khẩu.

Ở lĩnh vực chế biến gỗ, ông Ngô Sỹ Hoài, Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, cho biết việc tuân thủ các quy định quốc tế về nguồn gốc nguyên liệu và phát triển bền vững đã trở thành yêu cầu bắt buộc. Doanh nghiệp cần chủ động xây dựng hệ thống quản trị phù hợp với các quy định mới của thị trường, đồng thời tăng cường minh bạch trong quản lý chuỗi cung ứng nhằm nâng cao uy tín và khả năng cạnh tranh.

Đối với ngành lúa gạo, theo ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam, định hướng phát triển trong thời gian tới là giảm dần cạnh tranh bằng giá, chuyển sang nâng cao chất lượng và giá trị thương hiệu. Việc mở rộng sản xuất các giống lúa chất lượng cao, phát triển chế biến sâu và xây dựng thương hiệu quốc gia sẽ góp phần nâng cao giá trị xuất khẩu và tạo chỗ đứng vững chắc hơn cho gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Trong lĩnh vực rau quả, ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho rằng việc quản lý chặt chẽ mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và truy xuất nguồn gốc tiếp tục là điều kiện để duy trì thị trường xuất khẩu. Doanh nghiệp cũng cần tăng cường liên kết với người sản xuất nhằm kiểm soát đồng bộ chất lượng ngay từ vùng nguyên liệu.

Điểm chung trong các ý kiến của hiệp hội ngành hàng là mong muốn Nhà nước tiếp tục đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao hiệu quả cung cấp thông tin thị trường và hỗ trợ doanh nghiệp thích ứng với những thay đổi của thương mại quốc tế. Về phía doanh nghiệp, yêu cầu đặt ra là chủ động đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực quản trị, đẩy mạnh chuyển đổi số và phát triển các chuỗi liên kết bền vững nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh trong dài hạn.

Bên cạnh mục tiêu mở rộng xuất khẩu, Bộ NN&MT cũng xác định bảo đảm chất lượng nông sản phục vụ thị trường trong nước là nhiệm vụ xuyên suốt. Theo Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng, việc nâng cao chất lượng sản phẩm không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu của các thị trường quốc tế mà trước hết phải đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng trong nước. Đây vừa là trách nhiệm của cơ quan quản lý, vừa là cam kết của doanh nghiệp trong quá trình xây dựng thương hiệu và phát triển bền vững.

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu tiếp tục biến động và yêu cầu đối với nông sản ngày càng cao, xây dựng một nền nông nghiệp hiện đại, minh bạch và có khả năng thích ứng sẽ giúp nâng cao giá trị gia tăng, củng cố vị thế của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế, hướng tới mục tiêu tăng trưởng bền vững.