Chương trình thu hút đông đảo nhà khoa học, doanh nghiệp chế biến thực phẩm, đơn vị chuyển giao công nghệ và hợp tác xã nông nghiệp tham gia nhằm tìm kiếm giải pháp nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản Việt Nam trong bối cảnh thị trường xuất khẩu ngày càng đặt ra yêu cầu cao về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững.

Chế biến sâu - động lực nâng cao giá trị nông sản

Phát biểu khai mạc, ông Vương Đình Thành, Quyền Giám đốc Trung tâm Thông tin, Thống kê và Ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ TP Hồ Chí Minh cho biết, nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Nếu trước đây lợi thế chủ yếu dựa vào sản lượng và chi phí sản xuất thấp thì hiện nay, giá trị cạnh tranh phải đến từ công nghệ, chế biến sâu và khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo ông Thành, kinh tế tuần hoàn đang trở thành xu hướng phát triển tất yếu của ngành nông nghiệp khi vừa giúp tối ưu hóa tài nguyên, vừa giảm phát thải và tăng hiệu quả kinh tế. Việc kết nối công nghệ với doanh nghiệp không chỉ dừng ở giới thiệu thiết bị mà hướng tới hỗ trợ doanh nghiệp đánh giá khả năng đầu tư, vận hành và thương mại hóa sản phẩm.

Ông cho biết, trong giai đoạn 2018 - 2025, Sàn giao dịch công nghệ TP Hồ Chí Minh đã tổ chức hơn 326 chương trình kết nối với hơn 222.000 lượt tiếp cận. Năm 2026, chuỗi 9 sự kiện chuyên đề tiếp tục được triển khai theo hướng đi sâu vào từng nhóm công nghệ cụ thể, tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận trực tiếp các giải pháp ứng dụng thực tế.

Theo các chuyên gia, Việt Nam hiện thuộc nhóm quốc gia xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới với kim ngạch năm 2025 đạt khoảng 70 tỷ USD. Tuy nhiên, phần lớn sản phẩm vẫn xuất khẩu dưới dạng tươi hoặc sơ chế, trong khi tỷ lệ chế biến sâu mới đạt khoảng 23%, thấp hơn đáng kể so với nhiều quốc gia trong khu vực.

Trình bày tại sự kiện, TS. Tiền Tiến Nam, Giám đốc Trung tâm Thí nghiệm thực hành (Trường Đại học Công Thương TP Hồ Chí Minh) nhận định, chế biến sâu không còn là lựa chọn mang tính chiến lược mà đã trở thành điều kiện tồn tại của doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo TS. Nam, xu hướng tiêu dùng thế giới đang dịch chuyển nhanh sang các nhóm thực phẩm chức năng, thực phẩm nguồn gốc thực vật, sản phẩm hữu cơ và chế phẩm sinh học tự nhiên. Điều này mở ra cơ hội lớn cho doanh nghiệp Việt Nam nếu tận dụng tốt nguồn nguyên liệu phong phú trong nước.

Ông cho rằng, việc xuất khẩu nguyên liệu thô khiến giá trị gia tăng thấp và doanh nghiệp khó xây dựng thương hiệu dài hạn. Ngược lại, thông qua chế biến sâu, cùng một loại nông sản có thể phát triển thành nhiều dòng sản phẩm khác nhau, giúp mở rộng thị trường và nâng cao biên lợi nhuận.

Trong chuyên đề về công nghệ tận dụng phụ phẩm nông nghiệp theo hướng kinh tế tuần hoàn, TS. Tiền Tiến Nam cho biết, mỗi năm Việt Nam phát sinh khoảng 156 triệu tấn phụ phẩm nông nghiệp nhưng tỷ lệ tái sử dụng mới đạt từ 10 - 35%. Thất thoát sau thu hoạch ở nhiều nhóm rau quả vẫn ở mức 20 - 40%, gây tổn thất kinh tế đáng kể.

Theo ông, thay đổi nhận thức từ "phụ phẩm" sang "nguồn nguyên liệu thứ hai" là bước chuyển quan trọng. Từ phụ phẩm nông nghiệp có thể sản xuất cồn sinh học, tinh dầu, chế phẩm sinh học, phân bón hữu cơ hoặc nguyên liệu cho ngành thực phẩm chức năng.

Ở góc độ nghiên cứu sản phẩm, NCS. ThS Nguyễn Hoàng Anh, Giảng viên khoa Công nghệ thực phẩm (Trường Đại học Công Thương TP Hồ Chí Minh) đồng trình bày chuyên đề về công nghệ chế biến tạo sản phẩm giá trị gia tăng từ nông sản. Theo ông, xu hướng tiêu dùng xanh và chú trọng sức khỏe đang tạo cơ hội cho các dòng sản phẩm thực phẩm chức năng có nguồn gốc thực vật.

Nhóm nghiên cứu đã phát triển công nghệ tạo tinh bột kháng trong gạo nhằm sản xuất cơm ăn liền prebiotic, sữa gạo thực vật và bánh gạo synbiotic. Các sản phẩm này hướng tới nhóm người tiêu dùng quan tâm đến kiểm soát đường huyết, sức khỏe hệ tiêu hóa và dinh dưỡng bền vững.

Ngoài gạo, nhiều loại nông sản khác cũng được nâng cấp giá trị thông qua công nghệ chế biến. Dứa và nấm được nghiên cứu sản xuất nước chấm chay; hạt thanh long được tận dụng làm mứt và đồ uống; vỏ thanh long được chiết xuất làm phẩm màu tự nhiên phục vụ ngành thực phẩm và mỹ phẩm.

Theo NCS. ThS Nguyễn Hoàng Anh, giá trị của nông sản không còn nằm ở sản lượng mà ở mức độ chế biến, hàm lượng khoa học công nghệ và khả năng xây dựng thương hiệu sản phẩm.

Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp nhỏ vẫn gặp khó khăn do thiếu năng lực nghiên cứu phát triển, thiếu hệ thống kiểm nghiệm đạt chuẩn quốc tế và hạn chế nguồn lực đầu tư ban đầu. Các chuyên gia đề xuất, cần hình thành trung tâm thử nghiệm và kiểm định dùng chung để hỗ trợ doanh nghiệp rút ngắn thời gian thương mại hóa sản phẩm.

Hoàn thiện hệ sinh thái công nghệ chế biến theo hướng tuần hoàn

Ở góc độ thiết bị và công nghệ sản xuất, ông Đào Thanh Khê, Giám đốc Công ty TNHH Thiết bị thực phẩm Pháp Việt cho rằng, việc nội địa hóa máy móc chế biến nông sản đang trở thành yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp giảm chi phí đầu tư.

Theo ông Khê, nhiều công nghệ như sấy lạnh, sấy thăng hoa, cô đặc chân không, lên men vi sinh, chiết xuất nano và chưng cất tinh dầu đã được doanh nghiệp trong nước làm chủ. Việc chủ động thiết bị giúp giảm phụ thuộc nhập khẩu, thuận lợi bảo trì và nâng cấp công nghệ.

Tuy vậy, tỷ lệ thiết bị nội địa hiện mới đáp ứng khoảng 32% nhu cầu toàn ngành chế biến nông sản. Do đó, cần chính sách hỗ trợ doanh nghiệp cơ khí chế tạo thiết bị nông nghiệp công nghệ cao, đặc biệt ở khâu sau thu hoạch và bảo quản.

Ông Khê cũng đề xuất phát triển mô hình nhà máy dùng chung hoặc trung tâm gia công chế biến tại vùng nguyên liệu. Mô hình này cho phép hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ thuê dây chuyền sản xuất thay vì phải đầu tư toàn bộ hệ thống với chi phí lớn.

Một trong những mô hình thực tế được quan tâm tại sự kiện là giải pháp công nghệ xanh nâng cao giá trị trái mít do ông Trần Hoàng Minh, Giám đốc công ty TNHH giải pháp công nghệ sau thu hoạch trình bày.

Theo ông Minh, trong quá trình canh tác, lượng lớn mít non thường bị loại bỏ để tập trung dinh dưỡng cho quả chính. Trước đây, phần lớn nguồn nguyên liệu này bị bỏ đi hoặc chỉ dùng làm thức ăn chăn nuôi với giá trị thấp.

Nhóm nghiên cứu đã phát triển quy trình chế biến mít non thành nguyên liệu thực phẩm chay và bột mít non giàu chất xơ thông qua các công đoạn xử lý ozone, cắt lát, xử lý enzyme chống sậm màu, sấy khô và nghiền mịn.

Ngoài ra, mít chín loại hai và loại ba được tận dụng sản xuất nước ép, trong khi hạt mít được chế biến thành bột dinh dưỡng. Theo Minh, mô hình này thể hiện rõ nguyên tắc kinh tế tuần hoàn khi khai thác tối đa giá trị của toàn bộ nông sản.

Các chuyên gia nhận định thách thức hiện nay không còn nằm ở công nghệ mà chủ yếu ở khâu thương mại hóa. Nhiều sản phẩm chế biến sâu vẫn gặp khó khăn trong xây dựng thương hiệu, đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu và mở rộng kênh phân phối quốc tế.

Từ các tham luận và mô hình trình diễn, các đại biểu cho rằng để ngành chế biến nông sản phát triển bền vững cần đồng bộ nhiều giải pháp, từ hạ tầng logistics lạnh, hệ thống bảo quản sau thu hoạch đến cơ chế tín dụng dài hạn cho doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ.

Bên cạnh yếu tố kỹ thuật, nguồn nhân lực chất lượng cao cũng được xem là điểm nghẽn khi ngành chế biến sâu còn thiếu đội ngũ kỹ sư có khả năng vận hành thiết bị hiện đại, nghiên cứu sản phẩm mới và quản trị chất lượng theo tiêu chuẩn quốc tế.

Các chuyên gia kiến nghị hình thành các trung tâm đổi mới sáng tạo chuyên ngành nông nghiệp tại vùng nguyên liệu lớn nhằm kết nối nghiên cứu, sản xuất và thương mại hóa. Nếu tận dụng tốt lợi thế nguồn nguyên liệu cùng xu hướng tiêu dùng xanh toàn cầu, Việt Nam có cơ hội chuyển dịch từ quốc gia xuất khẩu nông sản thô sang trung tâm chế biến sâu nông sản của khu vực trong thời gian tới.