Ebola - dịch bệnh nguy hiểm

Ebola còn gọi là sốt xuất huyết Ebola, là căn bệnh do virus gây ra, có thể gây chết người. Virus Ebola được cho là lây từ vật chủ tự nhiên như là dơi ăn quả sang người. Có tất cả 5 chủng virus Ebola, trong đó có 4 chủng có thể gây tác động nghiêm trọng tới con người.

Sau thời gian ủ bệnh từ 2 đến 21 ngày, người mắc sẽ có các triệu chứng sốt, uể oải, đau cơ, tiến triển nhanh thành nôn mửa, tiêu chảy, suy gan, suy thận. Khi virus Ebola đi vào cơ thể sẽ làm tổn thương hệ miễn dịch và các cơ quan khác, giảm khả năng đông máu, khiến cơ thể chảy máu (xuất huyết) nghiêm trọng, khó có thể kiểm soát được. Bệnh virus Ebola đặc biệt nguy hiểm với tỷ lệ tử vong cao từ 50 - 90%.

Virus Ebola không lây truyền qua đường không khí, mà chỉ lây qua đường tiếp xúc. Bệnh lây sang người do tiếp xúc với máu và dịch thể của một số loài động vật bị nhiễm bệnh như  khỉ, dơi, linh dương, nhím... và có thể lan truyền trực tiếp từ người sang người. Ở người, bệnh lây trực tiếp thông qua máu, dịch cơ thể, chất bài tiết, thậm chí giường, gối và những bề mặt mà người bệnh tiếp xúc.
Tại các nước có dịch Ebola, căn bệnh này thường lây lan trong các cơ sở điều trị y tế, chủ yếu là những nhân viên tiếp xúc bệnh nhân nhiễm Ebola mà không mang theo đồ bảo vệ. Việc sử dụng lại kim tiêm nhiễm virus cũng làm phát tán bệnh dịch.

Dịch bệnh Ebola xuất hiện lần đầu tại Sudan và CHDC Congo từ năm 1976. Dịch bệnh Ebola được đặt tên theo một con sông nhỏ ở CHDC Congo, nơi có trường hợp đầu tiên nhiễm bệnh. Kể từ đó dịch bệnh lây lan và diễn ra chủ yếu tại châu Phi.

Trận dịch Ebola lần đầu tiên bùng phát mạnh là vào giai đoạn 2013-2016 ở Tây Phi khiến hơn 11.300 người tử vong. Lần thứ hai bùng phát mạnh là giai đoạn 2018-2020 ở miền Đông Cộng hòa dân chủ Congo khiến hơn 1.000 người tử vong, buộc WHO phải công bố dịch bệnh Ebola ở Congo là khủng hoảng y tế khẩn cấp toàn cầu nhằm huy động thêm nguồn các tài chính chống lại virus nguy hiểm này.
Tính đến nay, CHDC Congo đã trải qua đến 17 đợt bùng phát Ebola kể từ khi virus này được phát hiện lần đầu tại nước này năm 1976.

Đợt bùng phát tại Congo và Uganda

Đợt bùng phát Ebola lần này tại CHDC Congo liên quan đến chủng Bundibugyo.  Các cơ quan y tế châu Phi cho biết, khác với chủng Zaire thường phổ biến trong các đợt bùng phát dịch Ebola trước đây tại CHDC Congo, Bundibugyo là một biến thể hiếm và ít được nghiên cứu hơn. Đây mới chỉ là lần thứ ba biến thể Bundibugyo được ghi nhận gây dịch lớn, sau các đợt bùng phát năm 2007-2008 tại Uganda và năm 2012 tại CHDC Congo.

Ngày 15/5/2026, Chính phủ CHDC Congo đã chính thức tuyên bố đợt dịch Ebola mới bùng phát tại tỉnh Ituri. Đây là đợt bùng phát virus Ebola thứ 17 tại nước này kể từ năm 1976. Bộ trưởng Y tế CHDC Congo, ông Roger Kamba cảnh báo đợt bùng phát virus Ebola mới tại miền Đông nước này liên quan đến chủng virus Bundibugyo nguy hiểm, có tỷ lệ tử vong cao và nguy cơ lây lan lớn sang các khu vực lân cận. Ông Kamba cho biết chủng virus Bundibugyo “không có vaccine và cũng chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu”, đồng thời nhấn mạnh tỷ lệ tử vong của chủng này “có thể lên tới 50%”.

Theo báo cáo mới nhất của CDC châu Phi và cơ quan y tế CHDC Congo ngày 19/5/2026, tâm dịch Ebola tại CHDC Congo lần này nằm ở tỉnh Ituri, khu vực khai thác mỏ Mongbwalu với mật độ giao thông cao và đang chịu khủng hoảng nhân đạo do xung đột vũ trang. Virus sau đó đã lan đến các thành phố lớn của Congo như Goma, Kinshasa, với hơn 390 trường hợp nghi nhiễm, 131 ca tử vong và ít nhất 6 nhân viên cứu trợ người Mỹ bị phơi nhiễm.

Hiện CHDC Congo đã thành lập 3 trung tâm điều trị Ebola tại Ituri để giảm tải cho các bệnh viện, trong khi WHO cử 35 chuyên gia và đưa 7 tấn vật tư y tế tới thành phố Bunia. Cộng đồng Đông Phi (EAC) đã kích hoạt mạng lưới phòng thí nghiệm di động và chọn Viện Nghiên cứu Virus Uganda làm Trung tâm Xuất sắc Khu vực, nhằm tăng cường năng lực chẩn đoán.

Đáng ngại là dịch đã vượt khỏi biên giới Congo và lan sang Uganda, khi đã ghi nhận 2 ca mắc, trong đó có một người tử vong ở Thủ đô Kampala. Cả hai bệnh nhân đều từng di chuyển từ Congo.

Lo ngại dịch lan rộng ra ngoài biên giới sau khi xuất hiện 2 ca nhiễm tại thủ đô Kampala của Uganda, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ngày 17/5/2026 đã tuyên bố đợt bùng phát Ebola tại Congo là “tình trạng khẩn cấp y tế công cộng gây quan ngại quốc tế” (PHEIC).  Tuy nhiên, WHO khẳng định dịch bệnh hiện nay chưa đáp ứng các tiêu chí để được coi là đại dịch toàn cầu. WHO cho rằng việc ban bố tình trạng khẩn cấp là cảnh báo để các quốc gia tăng cường giám sát, chuẩn bị năng lực ứng phó và phát hiện sớm ca bệnh, không đồng nghĩa dịch đã lan rộng toàn cầu.

PHEIC là mức cảnh báo cao nhất mà WHO đưa ra cho một đợt bùng phát dịch bệnh, có thể mở đường cho một chuỗi hành động phối hợp toàn cầu và là cơ sở để ngành y tế các quốc gia, vùng lãnh thổ đưa ra các quy định và biện pháp ứng phó phù hợp, dựa trên khuyến nghị từ WHO.

Khi WHO ban bố tình trạng khẩn cấp y tế toàn cầu (PHEIC), các quốc gia thành viên được khuyến nghị chi tiết các biện pháp cần làm tùy vào tình hình dịch tễ: Lập kế hoạch ứng phó cho từng mức độ bùng phát, kiện toàn hệ thống sàng lọc phát hiện ca bệnh, giám sát dịch tễ, cách ly kiểm dịch, đào tạo nhân lực để sẵn sàng cho các chiến dịch tiêm chủng, xét nghiệm... là những mục tiêu trọng tâm, bên cạnh truyền thông cho cộng đồng và bảo vệ những người có nguy cơ mắc bệnh nặng (người suy giảm miễn dịch, trẻ em và thai phụ).

Các nước tăng cường giám sát

Trước diễn biến của dịch Ebola tại CHDC Congo, Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus cảnh báo quy mô thực tế của đợt bùng phát có thể lớn hơn nhiều so với số liệu hiện có. WHO khuyến cáo các nước không nên đóng cửa biên giới hoặc hạn chế thương mại và đi lại quốc tế, cho rằng các biện pháp này “không có cơ sở khoa học”. Thay vào đó, tổ chức này đề nghị tăng cường giám sát, xét nghiệm nhanh và cách ly ca bệnh.

Giới chuyên gia y tế thì nhận định nguy cơ lây lan xuyên biên giới đang gia tăng do hoạt động thương mại, khai khoáng và di chuyển dân cư nhộn nhịp tại khu vực Trung và Đông Phi. Các nước như Rwanda và Uganda được đánh giá đặc biệt dễ bị ảnh hưởng vì có quan hệ giao thương chặt chẽ với CHDC Congo.

Chính phủ Rwanda hiện đã siết chặt kiểm tra y tế tại các cửa khẩu biên giới, đồng thời đặt các đội phản ứng khẩn cấp trong tình trạng sẵn sàng. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh châu Phi (Africa CDC) cũng kêu gọi tăng cường phối hợp khu vực nhằm kiểm soát dịch bệnh.

Tại Burundi, Bộ Y tế nước này cũng đã công bố loạt biện pháp khẩn cấp nhằm ngăn chặn virus xâm nhập. Bộ trưởng Y tế Fidele Nkezabahizi cho biết Burundi nằm trong nhóm quốc gia có nguy cơ cao do vị trí địa lý gần vùng dịch và lưu lượng di chuyển lớn qua biên giới với Congo. Các biện pháp bao gồm tăng cường giám sát tại cửa khẩu, thiết lập điểm sàng lọc tạm thời, kiểm tra thân nhiệt, đào tạo nhân viên y tế tuyến đầu và nâng cao năng lực xét nghiệm. Chính phủ Burundi phối hợp với WHO để mở rộng giám sát dịch tễ và tăng cường truyền thông phòng dịch tới cộng đồng. Người dân được khuyến cáo tuân thủ vệ sinh an toàn, tránh tiêu thụ thịt động vật không rõ nguồn gốc và đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện triệu chứng nghi ngờ như sốt, đau cơ, mệt mỏi, nôn hoặc xuất huyết.

Trung tâm Phòng ngừa và Kiểm soát Dịch bệnh châu Âu (ECDC) cho biết đang triển khai đội ngũ chuyên gia đến hỗ trợ công tác ứng phó với dịch Ebola hiện bùng phát tại CHDC Congo. Trước mắt, một chuyên gia của Lực lượng Y tế đặc nhiệm EU được điều động đến trụ sở Africa CDC nhằm hỗ trợ điều phối hoạt động và xây dựng phương án triển khai thực địa. Đồng thời, ECDC đang phối hợp với Tổng cục Bảo vệ Dân sự và Hỗ trợ nhân đạo châu Âu cùng Mạng lưới Cảnh báo và Ứng phó bùng phát toàn cầu để xem xét khả năng tăng cường thêm nhân sự tùy theo diễn biến dịch bệnh. Các chuyên gia được huy động thuộc nhiều lĩnh vực như kiểm soát nhiễm khuẩn, dịch tễ học, giám sát y tế và truyền thông nguy cơ, nhằm hỗ trợ các quốc gia đang chịu ảnh hưởng, trong đó có CHDC Congo và Uganda.

Tại Mỹ, Tổng thống Donald Trump bày tỏ “quan ngại” về đợt bùng phát Ebola, nhưng cho rằng dịch bệnh hiện “vẫn đang được giới hạn trong phạm vi châu Phi". Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Mỹ ngày 18/5 cho biết nước này tăng cường các biện pháp phòng ngừa nhằm ngăn chặn nguy cơ lây lan của virus Ebola, trong đó tiến hành sàng lọc hành khách đến từ các khu vực có dịch và tạm dừng một số dịch vụ thị thực. CDC Mỹ đánh giá nguy cơ tức thời đối với cộng đồng tại Mỹ hiện ở mức thấp, song cơ quan này sẽ tiếp tục theo dõi tình hình và có thể điều chỉnh các biện pháp y tế công cộng khi có thêm thông tin. Ngoài việc tăng cường sàng lọc tại sân bay, CDC Mỹ cho biết sẽ áp dụng hạn chế nhập cảnh đối với người không mang hộ chiếu Mỹ nếu từng đến Uganda, CHDC Congo hoặc Nam Sudan trong vòng 21 ngày gần đây. 

Bộ Ngoại giao Mỹ tuyên bố huy động 13 triệu USD nhằm hỗ trợ nỗ lực ứng phó khẩn cấp. Bộ Ngoại giao Mỹ còn khuyến cáo, kêu gọi công dân nước này tránh đến CHDC Congo, Nam Sudan và Uganda; áp đặt mức cảnh báo đi lại cao nhất cấp độ 4 là không nên đi du lịch đến ba quốc gia Trung Phi kể trên, đồng thời kêu gọi công dân cân nhắc việc đến Rwanda.

Tại Ấn Độ, Bộ Y tế và Phúc lợi Gia đình Ấn Độ cũng tiến hành tăng cường các biện pháp giám sát, sàng lọc và chuẩn bị ứng phó tại các cửa khẩu quốc tế cũng như trong toàn bộ hệ thống y tế công cộng. Hiện Ấn Độ chưa ghi nhận ca mắc Ebola nào do chủng virus Bundibugyo, song Chính phủ Ấn Độ khẳng định hệ thống y tế công cộng đang duy trì cảnh giác cao và tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các cơ quan y tế quốc tế để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Còn theo Cơ quan Quản lý bệnh truyền nhiễm Singapore (CDA), Singapore đang tăng cường các biện pháp y tế công cộng nhằm ngăn chặn nguy cơ xuất hiện ca nhiễm virus Ebola nhập cảnh. Theo đó CDA cho biết các khuyến cáo y tế về dịch Ebola hiện đã được triển khai tại tất cả các cửa khẩu của Singapore. Những người nhập cảnh từ các khu vực bị ảnh hưởng được yêu cầu tự theo dõi sức khỏe trong vòng 21 ngày kể từ ngày rời khỏi vùng dịch và nhanh chóng đi khám nếu xuất hiện triệu chứng nghi nhiễm.

Tại Việt Nam, trước các khuyến cáo mới nhất của WHO về đợt bùng phát Ebola, Bộ Y tế Việt Nam khẳng định chưa ghi nhận dịch lan rộng toàn cầu, đồng thời tăng cường giám sát, kiểm dịch và khuyến cáo người dân theo dõi sức khỏe khi trở về từ vùng dịch.

Bộ Y tế Việt Nam cho biết đang theo dõi sát diễn biến dịch, liên tục cập nhật thông tin từ WHO và cơ quan đầu mối thực hiện Điều lệ Y tế quốc tế. Công tác giám sát tại cơ sở y tế và kiểm dịch y tế ở cửa khẩu cũng được siết chặt. Bộ Y tế khuyến cáo người dân không hoang mang, chỉ theo dõi thông tin chính thức từ Bộ Y tế và WHO. Những người trở về từ khu vực có dịch cần tự theo dõi sức khỏe trong 21 ngày, tránh tiếp xúc trực tiếp với người nghi mắc bệnh, máu, dịch cơ thể hoặc đồ dùng của bệnh nhân.

Nếu xuất hiện các triệu chứng như sốt, đau đầu, mệt mỏi, nôn, tiêu chảy hoặc xuất huyết sau khi đi từ vùng dịch về, người dân cần đến cơ sở y tế ngay và thông báo lịch sử đi lại, tiếp xúc để được hướng dẫn xử lý kịp thời.