Theo truyền thông Mỹ, trong nhiều ngày, các cơ quan an ninh Na Uy theo dõi một tàu nghiên cứu của Nga. Con tàu di chuyển quanh Svalbard, quần đảo băng giá nằm ở vùng Bắc Cực. Svalbard thuộc quyền kiểm soát của Na Uy nhưng được điều chỉnh bởi một hiệp ước đặc biệt, cho phép Nga duy trì sự hiện diện tại đây.

Đến ngày 2/9, giới chức Na Uy đã hành động.

Dựa trên một lệnh của tòa án nằm trong nỗ lực quốc tế nhằm thu hồi các tài sản của Nga, cảnh sát Na Uy lên tàu khi con tàu đang neo tại Barentsburg, một khu định cư nhỏ của Nga trên quần đảo Svalbard. Các sĩ quan đối mặt với thuyền trưởng của tàu Professor Molchanov (Giáo sư Molchanov), một tàu hải dương học dài khoảng 60m, và thông báo rằng con tàu bị “bắt giữ”.

Con tàu thuộc sở hữu của Chính phủ Nga và mang tên nhà khoa học nổi tiếng của nước này. Nó hiện không được phép rời Barentsburg, trong khi các tòa án Na Uy quyết định bước tiếp theo.

“Chúng tôi chỉ là người thực thi quyết định”, Lars Fause, Thống đốc Svalbard, nói.Ông cho biết đây là lần đầu tiên Na Uy thực hiện một biện pháp như vậy tại Svalbard. Moskva nhanh chóng phản ứng, trong đó người phát ngôn Bộ Ngoại giao Nga gọi hành động của Na Uy là “cướp biển”.

Tuy nhiên, động thái mạnh tay này cho thấy những thay đổi sâu sắc trong địa chính trị tại Bắc Cực và lập trường ngày càng cứng rắn của Na Uy.

Từ vùng đất hợp tác thành điểm nóng địa chính trị

Trong nhiều năm, Svalbard là một nơi tương đối yên bình, biệt lập và có khí hậu khắc nghiệt. Người Nga, Na Uy và cư dân từ nhiều quốc gia khác từng cùng nhau đi xe trượt tuyết, quan sát gấu Bắc Cực hay thưởng thức món súp borscht trong các giải đấu cờ vua.

Vị trí xa xôi và nằm ở vĩ độ cực Bắc - có nơi lên tới 81 độ Bắc - cũng biến Svalbard thành địa điểm lý tưởng để nghiên cứu biến đổi khí hậu và khí quyển Trái Đất.

Quần đảo này thuộc Na Uy nhưng được quản lý theo một hiệp ước đặc biệt có từ sau Thế chiến I. Hiệp ước cho phép công dân nhiều nước đến sinh sống và làm việc tại đây mà không cần thị thực theo cách thông thường.

Nga đã dựa vào hiệp ước này để xây dựng một số thị trấn khai thác than từ nhiều thập kỷ trước, trong đó có Barentsburg. Hiện vẫn còn vài trăm người Nga sinh sống và khai thác than tại đây.

Trong nhiều năm, Na Uy về cơ bản để cộng đồng Nga hoạt động khá độc lập. Nhưng điều đó đang thay đổi.

Khi Bắc Cực ngày càng trở thành không gian cạnh tranh chiến lược, đồng thời các nước Tây Âu đồng loạt đứng về phía Ukraine sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự tại nước này, Svalbard cũng trở thành một trong những nơi phản ánh rõ nhất sự thay đổi của môi trường an ninh châu Âu.

Na Uy đang tăng cường bảo vệ khu vực Bắc Cực này hơn bao giờ hết, mở rộng hoạt động giám sát, hạn chế một số quyền của người nước ngoài và siết chặt hơn hoạt động của các nhà khoa học quốc tế.

Đặc biệt, Oslo ngày càng cảnh giác với các tàu Nga hoạt động trên vùng biển quanh Svalbard.

Truyền thông nhà nước Nga cho biết tàu Professor Molchanov chở khoảng 20 nghệ sĩ tới Barentsburg để tham dự một triển lãm nghệ thuật.

Phía Nga khẳng định Professor Molchanov không phải một tàu do thám mà được sử dụng cho nghiên cứu khoa học, quan trắc môi trường và hỗ trợ các khu định cư của Nga tại Svalbard.

Yuri Trutnev, đặc phái viên của Tổng thống Nga, gọi việc bắt giữ tàu là “một hành động thực sự kỳ lạ”. “Chúng ta có một hiệp ước về Svalbard. Hiệp ước này đã tồn tại hàng thập kỷ”, ông Trutnev nói, đồng thời cho rằng hiệp ước đã bị vi phạm.

Nga cũng đã triệu Đại sứ Na Uy tại Moskva để phản đối. Tổng thống Vladimir Putin còn mô tả vụ việc là “khủng bố nhà nước” và cảnh báo những hành động như vậy có thể gây tác động tiêu cực đến các cuộc đàm phán hòa bình trong tương lai.

Trong khi đó, chính quyền Na Uy cho biết sẽ hỗ trợ “chăm lo cho thủy thủ đoàn và hành khách” có mặt trên tàu khi vụ bắt giữ diễn ra.

Na Uy lo ngại các hoạt động “vùng xám” của Nga

Tuy nhiên, một số học giả nghiên cứu khu vực cho rằng Professor Molchanov không đơn thuần là một tàu nghiên cứu. Theo họ, con tàu từ lâu đã được sử dụng như một công cụ tuyên truyền. Trong nhiều năm, tàu được cho là đã đưa các nhân viên Nga tới Svalbard, nơi họ tổ chức các hoạt động như treo cờ Nga và thúc đẩy những tuyên bố của Moskva liên quan đến quần đảo, đồng thời thực hiện các hoạt động giám sát.

“Tàu này đã được sử dụng trong các hoạt động hỗn hợp của Nga”, Kari Aga Myklebost, giáo sư lịch sử Nga tại Đại học Bắc Cực Na Uy ở Tromso, nhận định.

Theo bà, Na Uy muốn gửi thông điệp rõ ràng tới Nga rằng Oslo không chấp nhận các hoạt động hỗn hợp trong vùng biển của Na Uy hoặc tại Svalbard.

Trong những năm gần đây, Na Uy cũng theo dõi chặt chẽ nhiều loại tàu Nga vì đề phòng bị sử dụng để thu thập thông tin tình báo.

Vụ Professor Molchanov vì thế không chỉ liên quan tới một con tàu. Anthony Heron, nhà nghiên cứu tại Arctic Institute, một trung tâm nghiên cứu quốc tế có trụ sở tại Washington, cho rằng Na Uy đang kiểm nghiệm xem các tòa án nước này có thẩm quyền đối với tài sản Nga tại một khu vực có sự hiện diện lâu đời của Moskva hay không.

Theo ông, tương tự Anh, Pháp và một số nước châu Âu khác, Na Uy đang đẩy mạnh các biện pháp pháp lý nhằm xử lý những tài sản Nga nằm trong phạm vi mà họ có thể tiếp cận.

“Dù đây chỉ là một biện pháp thực thi pháp luật, không phải một sự cố an ninh, nhưng nó diễn ra tại một địa điểm đặc biệt nhạy cảm về địa chính trị”, ông Heron nói.