Khi rác thải được nhìn bằng đôi mắt khác

Trong nhiều năm, hoạt động khởi nghiệp của người trẻ thường gắn với thương mại, dịch vụ hoặc công nghệ số. Nhưng vài năm trở lại đây, một xu hướng mới đang hình thành rõ nét: khởi nghiệp xanh, khởi nghiệp vì môi trường và phát triển bền vững. Những ý tưởng tưởng như nhỏ bé ấy lại bắt nguồn từ những câu hỏi rất đời thường.

Câu chuyện của chị Hà Phan Kim Nguyệt - nhà sáng lập UPGreen Vietnam (Xanh lên Việt Nam) là một ví dụ tiêu biểu. Ý tưởng khởi nghiệp của chị không bắt đầu từ những bản kế hoạch kinh doanh dày cộp, mà từ một câu hỏi hồn nhiên của con gái trong chuyến du lịch biển: “Vì sao ngư dân kéo lưới lên mà chỉ thấy rác nhựa, không thấy cá vậy mẹ?”. Câu hỏi ấy đã chạm vào nỗi trăn trở sâu thẳm, thôi thúc Kim Nguyệt nhìn lại mối quan hệ giữa con người và môi trường sống.

Từ đó, chị lựa chọn con đường khởi nghiệp bằng cách xem rác thải, đặc biệt là rác thải nhựa, như một loại tài nguyên có thể tái sinh. Với Kim Nguyệt, nhựa tái chế không chỉ giúp giảm gánh nặng cho môi trường mà còn có thể trở thành chất liệu sáng tạo, mang giá trị thẩm mỹ và câu chuyện riêng của nó.

Hành trình ấy không hề dễ dàng. Nguyệt phải bắt tay hợp tác với các nhà máy xử lý rác, nghiên cứu đặc tính vật liệu, thử nghiệm nhiều quy trình để tạo ra nhựa tái chế phù hợp với thiết kế nội thất và sản phẩm tiêu dùng. Song song đó, chị chủ động kết nối với các nhà thiết kế trẻ, sinh viên trong nước và cả những nhà thiết kế quốc tế có cùng mối quan tâm về phát triển bền vững.

Năm 2023 đánh dấu một cột mốc quan trọng khi UPGreen Vietnam tổ chức triển lãm đồ nội thất đầu tiên tại Việt Nam sử dụng hoàn toàn nhựa tái chế. Không gian trưng bày ấy không chỉ giới thiệu sản phẩm, mà còn kể câu chuyện về vòng đời của rác thải, về khả năng tái sinh nếu con người đủ kiên nhẫn và sáng tạo. Triển lãm đã thu hút sự quan tâm của đông đảo người trẻ, giới thiết kế và cộng đồng doanh nhân, mở ra một góc nhìn mới về vật liệu xanh.

Sau hơn hai năm hoạt động, Xanh lên Việt Nam không chỉ dừng lại ở các sản phẩm đồ lưu niệm hay nội thất từ nhựa tái chế, mà còn từng bước lan tỏa thông điệp sống xanh, tiêu dùng có trách nhiệm. Kim Nguyệt tin rằng, trong vòng 5 năm tới, tỷ lệ vật liệu xanh được sử dụng song hành hoặc thay thế vật liệu truyền thống có thể tăng gấp 3 - 5 lần, đặc biệt trong các lĩnh vực như bao bì thân thiện môi trường, vật liệu xây dựng tái chế từ phế thải công nghiệp và sản phẩm tiêu dùng sáng tạo.

“Để hiện thực hóa tầm nhìn đó, doanh nghiệp dự kiến đầu tư dây chuyền sản xuất hiện đại, tận dụng lợi thế kinh tế theo quy mô để đưa giá thành sản phẩm tiệm cận hơn với thị trường. Quan trọng hơn, UPGreen Vietnam hướng đến xây dựng một hệ sinh thái sống xanh, thiết lập chuỗi cung ứng rác thải đầu vào ổn định, minh bạch. Đây không chỉ là giải pháp về nguyên liệu mà còn là không gian giáo dục, truyền cảm hứng về lối sống bền vững. Trong tương lai, những tác phẩm tái chế mang dấu ấn Việt Nam cũng được kỳ vọng sẽ hiện diện tại các thị trường khó tính như EU và Hoa Kỳ, đón đầu xu hướng tiêu dùng xanh toàn cầu”, Kim Nguyệt chia sẻ.

Đưa khoa học công nghệ về với ruộng đồng

Song hành cùng các mô hình khởi nghiệp xanh, nhiều startup trẻ khác lại chọn con đường gắn bó với nông nghiệp - lĩnh vực vốn nhiều rủi ro nhưng cũng đầy tiềm năng. Điểm khác biệt của thế hệ trẻ hôm nay là họ không làm nông nghiệp theo lối cũ mà mang theo tri thức, khoa học - công nghệ và tư duy chuỗi giá trị.

Xuất thân từ gia đình thuần nông, anh Trần Tài, Ủy viên Ban Thường vụ Xã đoàn Kim Long, Bí thư Chi đoàn, Giám đốc Công ty TNHH Nấm sinh học Việt Nam (Vinabiomush) thấu hiểu sâu sắc những khó khăn của người nông dân trong việc nâng cao giá trị nông sản. Những năm tháng gắn bó với ruộng vườn giúp anh nhận ra rằng, nông nghiệp chỉ có thể phát triển bền vững khi được “tiếp sức” bằng tri thức và công nghệ hiện đại, trên nền tảng tài nguyên bản địa.

Từ suy nghĩ đó, Trần Tài quyết định theo đuổi hướng nông nghiệp ứng dụng công nghệ sinh học; trong đó, sản xuất nấm đông trùng hạ thảo được xem là lời giải phù hợp cho nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng tăng của người tiêu dùng. Đây là dòng sản phẩm có giá trị sinh học cao, phù hợp với xu hướng tiêu dùng xanh và an toàn.

Thành lập từ tháng 7/2018, Vinabiomush kiên trì xây dựng mô hình nghiên cứu - sản xuất - thương mại hóa theo chuỗi giá trị khép kín. Từ khâu chọn giống, nuôi cấy, kiểm soát môi trường đến chế biến và đóng gói, tất cả đều được chuẩn hóa nhằm đảm bảo chất lượng và an toàn thực phẩm. Nhờ đó, các sản phẩm như đông trùng hạ thảo tươi, khô, trà túi lọc, nước uống Cordywa hay sữa chua uống đông trùng hạ thảo từng bước tạo được niềm tin nơi người tiêu dùng.

Không chỉ dừng lại ở hoạt động kinh doanh, Trần Tài còn tích cực tham gia các tổ chức, diễn đàn khởi nghiệp và nông nghiệp tại địa phương. Anh đóng vai trò kết nối, chia sẻ kinh nghiệm, đồng thời trực tiếp hỗ trợ kỹ thuật cho các mô hình khởi nghiệp trẻ, hợp tác xã và hộ sản xuất nông nghiệp công nghệ cao.

Đặc biệt, việc chuyển giao công nghệ nuôi trồng nấm đông trùng hạ thảo cho nhiều cá nhân và địa phương trên cả nước đã giúp không ít nông dân tiếp cận quy trình sản xuất hiện đại, từng bước hình thành các chuỗi sản xuất ổn định. Từ đó, nhiều lao động nông thôn có thêm sinh kế bền vững, giảm phụ thuộc vào canh tác truyền thống nhiều rủi ro.

Những nỗ lực ấy được ghi nhận bằng các giải thưởng uy tín như giải Nhì cuộc thi “Sáng tạo kỹ thuật nhà nông” của Hội Nông dân TP Hồ Chí Minh hay giải Nhì cuộc thi dự án khởi nghiệp Thanh niên nông thôn toàn quốc. Mới đây, Trần Tài còn được vinh danh là một trong 12 công dân trẻ tiêu biểu của TP Hồ Chí Minh, ghi dấu những đóng góp thiết thực của thế hệ trẻ trong phát triển nông nghiệp công nghệ cao.

Có thể nói, cộng đồng startup trẻ tại TP Hồ Chí Minh đang được tiếp thêm động lực từ những chủ trương, chính sách lớn của Trung ương. Theo ông Nguyễn Tri Quang, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Doanh nhân trẻ TP Hồ Chí Minh, các nghị quyết như Nghị quyết 57 về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và Nghị quyết 68 xác định kinh tế tư nhân là động lực quan trọng đã tạo ra cú hích mạnh mẽ về thể chế và kỳ vọng.

Cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox), thúc đẩy chuyển giao công nghệ giữa viện - trường - doanh nghiệp, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và mở rộng tiếp cận vốn đang giúp các startup trẻ giảm rủi ro, rút ngắn con đường đưa sản phẩm ra thị trường. Đặc biệt, xu hướng phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn mở ra đầu ra ổn định cho các mô hình khởi nghiệp bền vững.

Tuy vậy, không ít startup vẫn đối mặt với những nút thắt quen thuộc như khó tiếp cận vốn do thiếu tài sản thế chấp, hạn chế về hạ tầng nghiên cứu - thử nghiệm và nguồn nhân lực chất lượng cao. “Đây cũng là những vấn đề mà cộng đồng startup mong muốn được tháo gỡ bằng các chính sách cụ thể, đi vào chiều sâu thay vì dàn trải”, ông Quang bày tỏ.

Dẫu còn nhiều thách thức, nhưng từ những câu chuyện như UPGreen Vietnam hay Vinabiomush, có thể thấy rõ một tinh thần chung của startup trẻ hôm nay: dám nghĩ khác, làm khác và kiên trì theo đuổi những giá trị dài hạn. Chính từ những nỗ lực âm thầm ấy, một hệ sinh thái khởi nghiệp giàu tính nhân văn, sáng tạo và bền vững đang dần hình thành, góp phần tạo nên diện mạo mới cho nền kinh tế và tương lai của xã hội.