Từ những kinh nghiệm tại đây, có thể thấy phát triển đô thị ven sông không đơn thuần là chỉnh trang cảnh quan, mà là quá trình tái thiết mối quan hệ giữa con người, mặt nước và không gian đô thị theo hướng bền vững.

Nằm trong loạt tác phẩm "Sức sống đô thị ven sông", chùm 2 bài về kinh nghiệm phát triển đô thị ven sông ở Nhật Bản, do phóng viên TTXVN thực hiện sẽ giới thiệu hai mô hình tiêu biểu là sông Dotonbori ở Osaka và sông Sumida ở Tokyo.

 Bài 1: Câu chuyện Nhật Bản 

Nằm giữa khu giải trí sầm uất bậc nhất Osaka, sông Dotonbori từng có thời gian bị tách khỏi đời sống thành phố bởi ô nhiễm môi trường và các công trình phòng chống lũ. Tuy nhiên, bằng cách kết hợp cải tạo hạ tầng, nâng cao chất lượng môi trường, nới lỏng cơ chế quản lý và huy động khu vực tư nhân tham gia vận hành, Osaka đã biến dòng sông này thành một trong những không gian du lịch - văn hóa đặc sắc nhất Nhật Bản.

Biện pháp đầu tiên của Osaka là xây dựng tuyến đường đi bộ ven sông Tonbori River Walk. Tuyến đi bộ này được thiết kế như một không gian “thân nước”, giúp người dân có thể tiếp cận mặt nước gần hơn, đi dạo, nghỉ ngơi và trải nghiệm cảnh quan thành phố từ một góc nhìn mới. Đoạn từ Ebisubashi đến Tazaemonbashi hoàn thành vào năm 2004, có chiều rộng khoảng 8m mỗi bên và được thiết kế theo cấu trúc hai tầng. Bên cạnh chức năng đi bộ và nghỉ ngơi, công trình này còn gắn với việc gia cố bờ kè chống động đất. Osaka không chỉ “làm đẹp” bờ sông, mà kết hợp cảnh quan đô thị với an toàn hạ tầng.

Một biện pháp quan trọng khác là kiểm soát mực nước và cải thiện chất lượng nước. Trước khi xây dựng tuyến đi bộ, Osaka đã xây dựng các cửa cống ở sông Dotonbori và sông Higashiyokobori. Các cửa cống này có chức năng phòng chống nước dâng, kiểm soát mực nước do ảnh hưởng của thủy triều, hỗ trợ tàu thuyền đi lại và cải thiện chất lượng nước. Thành phố vận hành cửa cống theo thủy triều để ngăn nước ô nhiễm từ sông Neyagawa chảy vào, đồng thời đưa nước sạch hơn từ sông Okawa vào hệ thống. Nhờ đó, không gian ven sông không chỉ đẹp hơn về mặt hình thức, mà còn có điều kiện môi trường tốt hơn để phục vụ du lịch, giao thông thủy và hoạt động công cộng.

Osaka sớm nhận ra rằng nếu chỉ xây đường đi bộ mà không cho phép sử dụng linh hoạt thì không gian ven sông vẫn có thể vắng vẻ. Vì vậy, thành phố đã làm việc với Bộ Đất đai, Hạ tầng, Giao thông và Du lịch Nhật Bản để nới lỏng quy định sử dụng đất ven sông. Từ năm 2004, khu vực Dotonbori được áp dụng cơ chế thí nghiệm xã hội, cho phép tổ chức sự kiện, bán hàng, mở cafe ngoài trời và khai thác không gian ven nước theo hướng đa mục đích. Sau khi các quy định được sửa đổi năm 2011, cơ chế này được thể chế hóa lâu dài, mở đường cho doanh nghiệp tư nhân tham gia mạnh hơn vào vận hành không gian ven sông.

Năm 2012, Công ty Đường sắt Điện Nankai được chọn làm đơn vị quản lý vận hành khu vực. Doanh nghiệp không chỉ thu hút sự kiện, cafe ngoài trời và hoạt động thương mại, mà còn phụ trách bảo vệ, vệ sinh và kiểm soát việc sử dụng sai quy định. Chính quyền tạo khung pháp lý và đầu tư hạ tầng, còn doanh nghiệp dùng mạng lưới và kinh nghiệm quản lý để tạo sự nhộn nhịp hằng ngày.

Mô hình Dotonbori cho thấy hiệu quả của việc biến hạ tầng sông nước thành không gian đô thị có khả năng tạo giá trị kinh tế. Toàn tuyến Tonbori River Walk hiện kéo dài khoảng 2 km hai bên bờ sông, nối từ khu Minatomachi đến khu Nipponbashi. Theo thông tin du lịch của Osaka, khu vực này hằng năm có khoảng 20 sự kiện được tổ chức trên không gian ven sông, bên cạnh các hoạt động như du thuyền, biểu diễn, ăn uống và chụp ảnh. Điều này cho thấy Dotonbori không chỉ là một công trình đi bộ, mà là một “nền tảng đô thị” giúp kết nối giao thông thủy, thương mại, du lịch đêm và trải nghiệm văn hóa địa phương. Sự thành công của mô hình này nằm ở chỗ Osaka không tách riêng cải tạo cảnh quan, phòng chống thiên tai và phát triển kinh tế, mà kết hợp trong cùng một chiến lược.

Dotonbori giờ đây không chỉ trở thành tuyến đi bộ ven sông, mà còn là không gian kinh tế ban đêm, du lịch, quảng bá hình ảnh và giao lưu đô thị. Việc khu vực này được trao “Giải thưởng Kawa-machi” năm 2021 cho thấy mô hình Dotonbori được đánh giá cao vì đã kết hợp được dòng sông và đô thị thành một không gian hấp dẫn.

Có thể nói, Dotonbori là ví dụ tiêu biểu cho mô hình đô thị du lịch ven sông thành công ở Nhật Bản. Dòng sông từng bị xem là không gian phụ trợ và khó tiếp cận đã được chuyển hóa thành tài sản công cộng có giá trị cao. Thành công này đến từ ba yếu tố chính: đầu tư hạ tầng thân nước, cải thiện môi trường và quản lý linh hoạt với sự tham gia của khu vực tư nhân. Từ trường hợp Dotonbori, có thể thấy rằng phát triển đô thị ven sông không chỉ là làm đẹp cảnh quan, mà còn là cách tái kết nối con người với mặt nước, thúc đẩy kinh tế địa phương và nâng cao sức sống của thành phố.

Sức sống đô thị ven sông - Bài cuối: Tạo dựng không gian cho cộng đồng