Nằm giữa những triền đồi trập trùng của Tuscany, miền Trung Italy, là thành phố nhỏ Siena mang dáng vẻ trầm mặc của thời gian. Tại đây có Palio di Siena - lễ hội đua ngựa cổ xưa bậc nhất châu Âu, nơi quá khứ không nằm yên trong viện bảo tàng, mà hiện lên sống động và đầy tự hào giữa đời sống hiện đại.

Khoảnh khắc nghẹt thở thăng hoa ở Quảng trường vỏ sò

Trái tim của Palio là Piazza del Campo, quảng trường trung tâm Siena với dáng hình vỏ sò độc đáo, được bao quanh bởi những công trình kiến trúc Trung cổ.

Hai lần mỗi năm, vào ngày 2/7 và 16/8, không gian sinh hoạt cộng đồng ấy biến thành trường đua ngựa tạm thời, kịch tính đến nghẹt thở.

Mặt quảng trường được phủ một lớp dày hỗn hợp cát và đá tufa. Đường đua chỉ dài vài trăm mét, uốn cong theo hình vỏ sò và sự chật hẹp ấy làm nên sự khốc liệt hiếm thấy. Ba vòng quanh Piazza del Campo chỉ diễn ra trong vài phút. Nhưng để làm nên những khoảnh khắc thi đấu thăng hoa ấy là hàng tháng trời chuẩn bị, là sự kỳ vọng, là niềm tự hào và cả sự ganh đua lâu đời giữa các khu phố của Siena.

Điểm xuất phát, gọi là Mossa, được đánh dấu bằng hai sợi dây thừng. Mười con ngựa, cùng các kỵ sĩ trong trang phục rực rỡ, đứng chờ theo thứ tự đã được bốc thăm. Chỉ một khoảnh khắc chệch nhịp, một cú va chạm nhỏ, cũng đủ làm thay đổi toàn bộ cục diện. Khi tiếng pháo lệnh vang lên, đám đông như vỡ òa và những vó ngựa lao đi trên đường đua chạy theo chiều kim đồng hồ, trong tiếng hò reo như sóng dậy của hàng vạn người.

Luật đua ở Palio rất riêng: Con ngựa hoàn thành đủ ba vòng trước tiên sẽ thắng, dù kỵ sĩ còn trên lưng hay đã bị hất ngã. Chính điều này biến Palio thành cuộc so tài của bản năng, lòng can đảm và số phận, chứ không chỉ là kỹ thuật.

Contrada: Trái tim cộng đồng Siena

Từ năm 1633, Palio đã trở thành cuộc cạnh tranh giữa các contrada – những khu phố lịch  sử của Siena. Thành phố có 17 contrada, nhưng mỗi kỳ Palio chỉ có 10 contrada tham dự, theo cơ chế luân phiên và bốc thăm chặt chẽ, bảo đảm không khu phố nào bị vắng mặt quá hai kỳ liên tiếp.

Mỗi contrada là một cộng đồng hoàn chỉnh, có nhà thờ riêng, huy hiệu, màu cờ, thánh bảo trợ, luật lệ, lễ hội và đời sống văn hóa đặc thù. Người Siena sinh ra đã thuộc về một contrada, lớn lên trong những câu chuyện chiến thắng - thất bại được kể lại qua nhiều thế hệ.

Ở Siena, câu hỏi “Bạn thuộc contrada nào?” quan trọng không kém tên họ. Palio không chỉ là cuộc đua ngựa, mà còn là cuộc đối đầu của danh dự và lòng trung thành.

Mỗi kỳ bốc thăm contrada tham dự Palio đều khiến thành phố nín thở. Lá thăm không chỉ là cơ hội tranh tài, mà còn tái hiện những mối kình địch đã ăn sâu vào lịch sử: Civetta - Leocorno, Nicchio - Valdimontone, Tartuca - Chiocciola… Những cái tên đủ làm bầu không khí Siena nóng lên trước ngày đua.

Drappellone - Tấm lụa của danh dự

Phần thưởng của Palio không phải tiền bạc hay hiện vật giá trị. Đó là Drappellone - tấm lụa lớn được vẽ và trang trí công phu, mỗi năm do một nghệ sĩ khác nhau thực hiện theo lựa chọn của chính quyền thành phố. Người Siena gọi thân mật Drappellone là cencio (miếng giẻ rách), một cách gọi khiêm nhường nhưng đầy kiêu hãnh và tự trào.

Với contrada chiến thắng, Drappellone là biểu tượng tối thượng của danh dự. Tấm lụa ấy sẽ được rước về nhà thờ Santa Maria in Provenzano trong kỳ Palio tháng 7, hoặc Nhà thờ

Chính tòa Siena trong kỳ Palio tháng 8, như một nghi lễ thiêng liêng, khẳng định mối liên hệ bền chặt giữa chiến thắng trần thế và đức tin tôn giáo.

Song hành cùng lịch sử

Từ những trang sử xa xôi năm  1238, Palio đã hiện diện như nhịp đập văn hóa, song hành cùng lịch sử Siena suốt nhiều thế kỷ. Cuộc đua tại Piazza del Campo chính thức được ghi nhận từ năm 1633 và những quy định vẫn còn giá trị đến ngày nay.

Palio ra đời vào thời Cộng hòa Siena Trung cổ, giai đoạn rực rỡ nhất trong lịch sử thành phố. Trải qua chiến tranh, biến động chính trị và cả những gián đoạn hiếm hoi do xung đột hay đại dịch, Palio vẫn tồn tại như sợi chỉ đỏ xuyên suốt lịch sử Siena. Mùa hè 2022, sau hai năm tạm dừng vì COVID-19, Palio trở lại, mang theo cảm xúc vỡ òa của người dân

Mỗi mùa hè, Siena lại được đánh thức bởi tiếng vó ngựa, tiếng trống vang lên như nhịp tim cộng đồng và cảm xúc dâng trào của hàng vạn con người. địa phương – minh chứng cho sức sống bền bỉ của truyền thống.

Thực chất, Palio không chỉ diễn ra trong ngày đua. Người Siena nói rằng Palio kéo dài suốt cả năm. Bữa tiệc mừng chiến thắng - cena della vittoria - thường diễn ra vào cuối tháng 9 hoặc đầu tháng 10, khi con ngựa chiến thắng được trang hoàng và tôn vinh như một thành viên danh dự của contrada.

Vó ngựa của ký ức

Ngày nay, Palio di Siena đã trở thành một lễ hội mang tầm quốc tế, thu hút đông đảo du khách. Quảng trường Piazza del Campo mở cửa tự do, nhưng để có chỗ ngồi trên khán đài, ban công hay cửa sổ nhìn xuống đường đua, người xem phải trả phí và thường phải đặt chỗ từ rất sớm. Tuy vậy,

Palio vẫn giữ trọn bản chất là lễ hội của cộng đồng địa phương, nơi du khách chỉ là những người chứng kiến một truyền thống sống động.

Ba vòng đua khép lại trong vài phút, nhưng Palio không bao giờ kết thúc. Nó tiếp tục trên những con phố treo đầy cờ contrada, trong những bữa ăn dài nơi người Siena kể lại chiến thắng xưa, trong niềm kiêu hãnh.

Giữa nhịp sống hiện đại, Palio di Siena vẫn vang lên như tiếng vó ngựa gõ nhịp cho ký ức Italy, nhắc nhớ rằng có những giá trị, dù trải qua tám thế kỷ, vẫn vẹn nguyên sức sống khi được nuôi dưỡng bằng niềm tin cộng đồng. Chính điều đó đã làm nên khúc khải hoàn bất tận của những chiến mã giữa lòng Siena cổ kính.