Theo trang History Extra, tâm điểm của cả trường ca sử thi The Odyssey của Homer lẫn bản chuyển thể điện ảnh của Christopher Nolan là Odysseus, vị vua sống vào thời kỳ đồ đồng muộn. Ông vượt qua quái vật, sống sót trước những cơn bão do các vị thần giáng xuống và mất 10 năm tìm đường trở về quê hương sau cuộc chiến thành Troy.

Trong bộ phim của Nolan, Matt Damon vào vai Odysseus - một nhà lãnh đạo tài ba nhưng cũng rất quyết đoán và tàn nhẫn. Ông vừa là chiến binh xuất sắc, vừa hết lòng yêu thương người vợ Penelope (do Anne Hathaway thủ vai) và con trai Telemachus (do Tom Holland thủ vai), những người đã mòn mỏi chờ ông trở về.

Dĩ nhiên, không có bằng chứng nào cho thấy một vị vua Hy Lạp có thật từng chiến đấu với người khổng lồ một mắt Cyclops hay gặp phù thủy có thể biến người thành lợn. Nhưng liệu Odysseus có được xây dựng dựa trên nguyên mẫu ngoài đời thực?

Odysseus có phải là nhân vật có thật?

Hiện không có bằng chứng khảo cổ nào cho thấy từng tồn tại một người tên Odysseus cai trị đảo Ithaca.

Tuy nhiên, một số học giả cho rằng Odysseus phản ánh ký ức về một hoặc nhiều vị vua Mycenae có thật. Qua con đường truyền miệng, tên tuổi của các nhà lãnh đạo quan trọng tồn tại rất lâu sau khi những chi tiết lịch sử đã phai mờ. Qua nhiều thế kỷ, câu chuyện về nhiều nhân vật khác nhau có thể được hòa trộn thành hình tượng của một anh hùng huyền thoại. Vì vậy, Odysseus có thể là một nhân vật tổng hợp, kết hợp đặc điểm của nhiều vị vua khác nhau.

Trong khi đó, nhiều học giả vẫn hoài nghi. Odysseus trong sử thi của Homer và trong cách diễn giải của Nolan rõ ràng là nhân vật văn học, gắn liền với phép thuật thần linh và những yếu tố kỳ ảo. Không giống một số vị vua thời kỳ đồ đồng, tên của ông cũng không xuất hiện trong các phiến đất sét viết bằng chữ Linear B còn sót lại. Tuy nhiên, điều này cũng không quá bất ngờ vì số lượng tài liệu Mycenae còn tồn tại đến nay là vô cùng ít.

Do đó, gần như chắc chắn Odysseus không phải là nhân vật lịch sử mà ta có thể phục dựng cuộc đời. Tuy nhiên, khi là nhân vật văn học, ông có thể lưu giữ những đặc điểm có thật về chế độ quân chủ Mycenae, nghệ thuật đi biển, chiến tranh và ngoại giao. Nói cách khác, phần cốt lõi mang tính lịch sử có thể là thật dù câu chuyện xung quanh đã trở thành huyền thoại.

Ở góc độ rộng hơn, dù khảo cổ học chưa thể chứng minh Odysseus từng tồn tại, nhưng nhiều phát hiện vẫn xác nhận một số yếu tố trong thế giới mà Homer mô tả. Các cuộc khai quật trên đảo Ithaca đã phát hiện những khu định cư Mycenae quy mô lớn có người sinh sống trong thời kỳ đồ đồng muộn. Dù chưa thể khẳng định đó là cung điện của Odysseus, nhưng các phát hiện này cho thấy hòn đảo từng là một phần của mạng lưới chính trị Mycenae.

Cơ cấu chính trị trong vương quốc của Odysseus cũng tương đồng với những gì giới khảo cổ biết về Hy Lạp thời Mycenae. Các vị vua địa phương cai trị lãnh thổ tương đối nhỏ, trong đó trung tâm là các cung điện kiên cố, đồng thời thừa nhận quyền lãnh đạo của những vị vua hùng mạnh hơn, tương tự nhân vật Agamemnon trong The Odyssey. Mô hình này phù hợp với các bằng chứng khảo cổ thu được tại Mycenae, Pylos và Tiryns.

Vai trò của Odysseus trong sử thi của Homer

Odysseus là con trai của Laertes và Anticleia, là chồng của Penelope và có một người con trai tên Telemachus. Ông cai trị vương quốc nhỏ trên đảo Ithaca và chỉ huy hạm đội gồm 12 chiến thuyền trong cuộc chiến thành Troy.

Dù luôn nhận được sự dẫn dắt của nữ thần Athena (do Zendaya thủ vai trong phim của Nolan), nhưng trong mắt Homer, Odysseus vẫn là một chiến binh xuất chúng với trí tuệ vượt trội. Trong Iliad, ông chiến đấu cùng những anh hùng vĩ đại nhất của Hy Lạp và thường giữ vai trò cố vấn trong các hội đồng chiến tranh. Ông được các vị vua Agamemnon, Menelaus và Nestor hết sức kính trọng.

Đặc điểm nổi bật nhất của Odysseus là mētis - trí tuệ thực tiễn, sự mưu trí và khả năng giải quyết vấn đề bằng chiến lược thay vì chỉ dựa vào sức mạnh.

Chính phẩm chất này đã định hình toàn bộ hành trình trong The Odyssey. Ông làm mù người khổng lồ một mắt Polyphemus không phải nhờ sức mạnh mà bằng mưu kế. Ông ra lệnh cho thủy thủ trói mình vào cột buồm để có thể nghe tiếng hát mê hoặc của các nàng Siren mà không bị dụ dỗ. Khi cuối cùng trở về Ithaca, ông cải trang thành người ăn xin và kiên nhẫn thu thập thông tin trước khi giành lại cung điện và gia đình. Những tình tiết này cho thấy vũ khí lợi hại nhất của Odysseus chính là trí óc.

Tuy nhiên, những điểm yếu của ông cũng quan trọng không kém. Sau khi trốn thoát, lòng kiêu hãnh khiến ông tiết lộ danh tính thật với Polyphemus, tạo cơ hội để tên khổng lồ cầu xin thần Poseidon trả thù. Sự tò mò của ông cũng nhiều lần đẩy bản thân và các bạn đồng hành vào hiểm nguy. Cuối cùng, toàn bộ những người đi cùng ông đều thiệt mạng trước khi cuộc hành trình kết thúc.

Odysseus trong phim của Christopher Nolan

Bản chuyển thể của Nolan kể câu chuyện về Odysseus trong khoảng thời gian kéo dài gần 20 năm. Khán giả không chỉ theo chân vị vua trong hành trình gian khổ kéo dài một thập kỷ trở về Ithaca, mà còn được chứng kiến những đoạn hồi tưởng về cuộc sống trên đảo trước cả khi cuộc chiến thành Troy nổ ra.

Khi trở về để giành lại vương quốc, Odysseus đã già hơn và phong trần hơn. Tuy nhiên, ông vẫn giữ nguyên khả năng chiến đấu và có thể hạ gục các kẻ cầu hôn Penelope trong trận chiến cuối cùng của bộ phim.

Một số chi tiết trong sử thi của Homer được rút gọn hoặc lược bỏ hoàn toàn. Cuộc gặp giữa Odysseus và nữ phù thủy Circe, người đã biến các binh sĩ của ông thành lợn, chỉ còn được thể hiện trong một cảnh duy nhất nhưng rất đáng nhớ quanh bàn ăn. Trong nguyên tác của Homer, hai người còn trở thành người tình của nhau.

Tương tự, khi Odysseus bị đắm tàu và dạt vào đảo Ogygia của Calypso, trong bộ phim, ông ăn cánh hoa sen khiến ông mất ký ức. Chi tiết này thực chất được vay mượn từ một tình tiết khác trong The Odyssey, khi những người ăn hoa sen không phải Odysseus mà là các thủy thủ, khiến họ mất hoàn toàn mong muốn trở về quê hương.

Về mặt xây dựng nhân vật, Matt Damon mang đến cho Odysseus chiều sâu tâm lý mà chỉ điện ảnh mới có thể thể hiện trọn vẹn. Sau cuộc chiến thành Troy, ông ngày càng bị dằn vặt bởi cảm giác tội lỗi trước những hành động trong quá khứ. Ông hối hận vì sự tàn bạo của binh lính và vì nhiều lần bản thân cùng đồng đội đã vi phạm "luật của thần Zeus" khi không thực hiện đầy đủ bổn phận hiếu khách.

Một chi tiết hoàn toàn mới do Nolan sáng tạo là Odysseus phải đối diện với linh hồn của người em họ Sinon, người mà ông bỏ lại phía sau khi ẩn mình trong con ngựa gỗ thành Troy nổi tiếng. Điều này càng khiến ông thêm day dứt.

Một khác biệt quan trọng nữa nằm ở kết thúc bộ phim. Sau khi đoàn tụ với Penelope và Telemachus, Odysseus nhường ngôi cho con trai rồi tự nguyện rời Ithaca sống lưu đày. Ông vẫn không thể nguôi ngoai trước quá khứ và mong muốn tưởng nhớ những người đã cùng mình chiến đấu.

Đây là sự thay đổi lớn so với sử thi của Homer, trong đó Odysseus chỉ đơn giản giành lại quyền lực và đạt được thỏa thuận đình chiến với gia đình những kẻ cầu hôn mà ông đã giết.

Hy Lạp thời kỳ đồ đồng muộn

Odysseus là một trong những "cửa sổ" rõ nét nhất giúp hiểu về tầng lớp tinh hoa của xã hội Mycenae.

Trước hết, nhân vật này cho thấy vai trò trung tâm của chế độ quân chủ trong giai đoạn đó. Quyền lực của ông không dựa trên bộ máy hành chính hay luật pháp thành văn mà dựa vào năng lực lãnh đạo cá nhân và địa vị được thừa kế. Gia đình của ông vừa là nơi sinh sống vừa là trung tâm chính trị.

Vì vậy, cuộc khủng hoảng trong The Odyssey không chỉ là câu chuyện cá nhân mà còn là cuộc khủng hoảng về quyền lực. Khi nhà vua vắng mặt, các quý tộc đối địch tiêu xài tài sản của ông và cạnh tranh để cưới Penelope nhằm chiếm lấy ngai vàng. Sự ổn định của vương quốc chỉ có thể được khôi phục khi vị vua hợp pháp trở lại.

Thứ hai, Odysseus phản ánh tầm quan trọng của hoạt động hàng hải đường dài. Người Mycenae duy trì các mạng lưới thương mại trải dài khắp khu vực phía đông Địa Trung Hải. Các bằng chứng khảo cổ cho thấy họ có quan hệ với Síp, Ai Cập, vùng Levant, Sicily và miền nam Italy. Dù Homer tô điểm những chuyến hải trình bằng quái vật và các nữ phù thủy, nhưng thông điệp cốt lõi vẫn mang tính hiện thực: các nhà cai trị thời đó thường xuyên đi biển và luôn đối mặt với cả cơ hội lẫn hiểm nguy khi tiếp xúc với những vùng đất xa lạ.

Cuối cùng, câu chuyện phản ánh một xã hội quý tộc chiến binh. Danh tiếng của một người được quyết định bởi thành công trên chiến trường, uy tín cá nhân và lòng trung thành của các chiến hữu, khá tương đồng với nền văn hóa coi trọng danh dự trong các đại sảnh uống rượu của các bộ tộc German thời kỳ đầu Trung Cổ.