Dịch bệnh hiện không còn theo quy luật cũ

Điều đáng lưu ý là dịch bệnh hiện không còn theo quy luật cũ. Năm 2025, số ca tăng trở lại nhưng không giảm vào cuối năm như thường lệ, tháng 11, 12 vẫn ở mức cao. Dẫn đến 5 tháng đầu năm 2026 đã ghi nhận hơn 50.000 ca, cao gấp 2,5 lần cùng kỳ năm ngoái. Chuyên gia nhận định, thời tiết diễn biến bất thường, đan xen nóng ẩm và mưa liên tục từ đầu năm đến nay chính là điều kiện tạo môi trường lý tưởng cho muỗi vằn sinh sôi.

Thạc sĩ, bác sĩ Võ Hải Sơn,  Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế nhận định, chu kỳ bùng phát dịch có xu hướng ngắn lại. Đỉnh điểm năm 2022 ghi nhận 371.000 ca trên toàn quốc, trong các năm qua trung bình vẫn ghi nhận khoảng 150.000 ca/năm. Đáng lo ngại hơn, sốt xuất huyết tuýp huyết thanh DENV-2 hiện đang chiếm ưu thế, làm tăng nguy cơ xuất hiện nhiều ca nặng. “Công tác phòng chống sốt xuất huyết Dengue sẽ ngày càng khó khăn nếu thiếu sự quyết tâm và triển khai đồng bộ nhiều giải pháp để bảo vệ và chăm sóc sức khỏe người dân”.

Tại cuộc tọa đàm"Sốt xuất huyết Dengue: Những diễn biến khó lường tại Việt Nam" nhân Ngày ASEAN phòng chống sốt xuất huyết Dengue (15/6) do Báo Sức khỏe & Đời sống phối hợp cùng Công ty TNHH Dược phẩm Takeda Việt Nam tổ chức mới đây, Tiến sĩ Angela Pratt cho biết, ba yếu tố chính dẫn đến sự thay đổi lớn này là: biến đổi khí hậu tạo điều kiện cho muỗi vằn Aedes aegypti sinh sôi; đô thị hóa nhanh với hạ tầng chưa đồng bộ tại các khu dân cư đông đúc và dịch bệnh ngày càng khó dự báo, khiến hệ thống y tế gặp nhiều khó khăn trong việc chuẩn bị và chủ động ứng phó.

Diễn tiến trái ngược hoàn toàn với cảm nhận thông thường

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hùng, Phó Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam, Nguyên Giám đốc Bệnh viện Nhi đồng 1 cho hay, một thay đổi quan trọng là bất kỳ ai cũng có thể mắc sốt xuất huyết Dengue. Nếu hơn 10 năm trước có tới 60-70% ca bệnh ở phía Nam là trẻ dưới 15 tuổi, thì nay tỷ lệ mắc giữa trẻ em và người trên 15 tuổi gần như ngang nhau. 

“Rào cản lớn nhất lại nằm ở chính tâm lý chủ quan. Hầu hết người dân đều biết về sốt xuất huyết Dengue, nhưng vẫn nghĩ “đó là chuyện nhà khác”; khi sốt cao thì tự mua thuốc, không ít người trẻ tin rằng bệnh “chẳng nghiêm trọng gì với mình”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hùng nhấn mạnh.

Trong khi đó, sốt xuất huyết Dengue lại diễn tiến trái ngược hoàn toàn với cảm nhận thông thường: ngày thứ 3 đến thứ 5, khi cơn sốt đã giảm và người bệnh tưởng đã khỏe lại, mới chính là giai đoạn có thể nguy hiểm nhất, bệnh dễ trở nặng nhất, với các biến chứng như sốc sốt xuất huyết, xuất huyết nặng, suy đa tạng. Sự chủ quan cùng với đặc tính "đánh lừa" này đã khiến không ít ca được phát hiện quá muộn, làm tăng nguy cơ tử vong. “Có những gia đình mất cùng lúc hai người con chỉ trong một mùa dịch vì phát hiện quá muộn. Dù ngành y tế đã nỗ lực hết sức, vẫn có những trường hợp chúng tôi không cứu được các cháu, Phó Giáo sư Nguyễn Thanh Hùng chia sẻ.

Theo Phó Giáo sư Nguyễn Thanh Hùng, gánh nặng của bệnh sốt xuất huyết Dengue không chỉ nằm ở số ca mắc. Ngay cả những ca nặng được cứu sống cũng có thể để lại di chứng kéo dài ở cả người lớn và trẻ em: từ suy giảm trí nhớ, mất tập trung, mất ngủ, trầm cảm đến rụng tóc và rối loạn thị lực. Về chi phí, những ca nặng phải lọc máu, thở máy có thể tốn tới hàng trăm triệu đồng mỗi ca, cá biệt lên đến 500 - 600 triệu đồng, và tạo áp lực lớn lên hệ thống y tế. Bên cạnh đó, bệnh còn tạo gánh nặng cho gia đình người bệnh: nhiều ca cần người thân nghỉ việc nhiều ngày để túc trực chăm sóc và gây tâm lý lo lắng kéo dài…

Bổ sung các biện pháp phòng ngừa mới 

Theo Tiến sĩ Angela Pratt, trong hơn nửa thế kỷ qua, cuộc chiến chống sốt xuất huyết Dengue chủ yếu dựa vào kiểm soát véc-tơ truyền bệnh (diệt muỗi, diệt lăng quăng, loại bỏ nơi sinh sản của muỗi vằn) và giám sát dịch tễ, đây vẫn là nền tảng và tuyến phòng thủ đầu tiên. Nhưng hiện nay đã có các công cụ phòng ngừa mới. Bên cạnh đó, các hệ thống cảnh báo sớm ngày càng cải thiện nhờ công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI), giúp dự báo xu hướng lây truyền chính xác hơn. 

Cùng với đó, vaccine trở thành công cụ dự phòng chủ động, giúp giảm nguy cơ mắc và giảm nguy cơ diễn tiến nặng, qua đó giảm gánh nặng điều trị và tử vong. “Việt Nam đã cấp phép cho một loại vacciner sốt xuất huyết Dengue và sắp tới sẽ triển khai thí điểm để đánh giá tính khả thi đưa vào chương trình tiêm chủng mở rộng”, Tiến sĩ Angela Pratt thông tin.  

Thạc sĩ, bác sĩ Võ Hải Sơn thông tin thêm, với sự hỗ trợ của tổ chức quốc tế và doanh nghiệp, ngành y tế đang nghiên cứu triển khai thí điểm tiêm chủng vaccine sốt xuất huyết tại một số địa bàn nhằm làm cơ sở đánh giá trước khi xem xét đưa vào chương trình tiêm chủng mở rộng. 

Ngành y tế tiếp tục đẩy mạnh kiểm soát muỗi, truyền thông, nâng cao năng lực điều trị và từng bước ứng dụng dữ liệu môi trường, thời tiết để cảnh báo dịch sớm. Điểm mấu chốt: các công cụ mới không thay thế mà bổ sung cho các biện pháp hiện có trong chiến lược phòng ngừa toàn diện…, bác sĩ Võ Hải Sơn nêu rõ.