Rẽ hướng để làm chủ cuộc sống

Gắn bó hơn 2 năm với một công ty bất động sản tại TP Hồ Chí Minh, Anh Minh (27 tuổi, quê Đồng Nai) quyết định nộp đơn xin nghỉ việc. Không chọn đầu quân cho một văn phòng mới, Minh rẽ hướng thành lập một nhóm chuyên thiết kế và thi công không gian văn phòng, nhà ở và sân vườn. Hiện tại, nhóm của Minh có 4 thành viên, hoạt động theo hình thức nhận dự án trọn gói. Tùy quy mô và tính chất công trình, sau khi trừ chi phí, thu nhập mỗi tháng dao động 30-50 triệu đồng cho mỗi người.

Theo Minh, việc làm theo dự án mang lại sự linh hoạt và chủ động trong thời gian lẫn tài chính, dù bản thân phải đối mặt với không ít áp lực về tiến độ và chất lượng. “Đổi lại, mình được tự quyết định công việc và hướng phát triển, nên em cảm thấy phù hợp với lựa chọn hiện tại”, Minh chia sẻ.

Câu chuyện rẽ hướng của Anh Minh phản ánh một xu hướng đang định hình rõ nét trên thị trường lao động. Theo khảo sát của Trung tâm Dự báo nhu cầu nhân lực và Thông tin thị trường lao động TP Hồ Chí Minh đối với hơn 37.200 người tìm việc, xu hướng việc làm đang có sự thay đổi lớn. Cơ cấu lao động dịch chuyển theo hướng nâng cao trình độ, với hơn 62% người tìm việc có trình độ đại học trở lên.

Đáng chú ý, trên 43% lao động mong muốn mức lương từ 20 triệu đồng/tháng trở lên. Nhu cầu tìm việc tập trung vào các ngành kinh doanh - thương mại, dịch vụ, công nghệ thông tin, logistics. Đặc biệt, các vị trí mang tính linh hoạt cao như cộng tác viên, bán hàng trực tuyến, lập trình, quản trị hệ thống đang nhận được sự quan tâm đặc biệt.

Theo các chuyên gia lao động, nguyên nhân nhu cầu làm việc mang tính linh hoạt cao đến từ người trẻ sợ áp lực thời gian và sinh hoạt phí, nhất là tại các đô thị lớn. Vì vậy, mức lương cố định ngày càng khó đáp ứng nhu cầu sống của nhiều lao động trẻ.

Anh Nguyễn Minh Thành, người có 4 năm kinh nghiệm bán hàng cho một doanh nghiệp điện máy tại TP Hồ Chí Minh chia sẻ, sau dịch COVID-19, thu nhập bị giảm sút nghiêm trọng khi công ty tiến hành tái cấu trúc. Trước sức ép tài chính, anh chủ động tìm hướng đi mới bằng cách làm thêm công việc giao hàng và hỗ trợ livestream cho một số cửa hàng nhỏ. “Việc không còn phụ thuộc vào một nguồn lương duy nhất giúp tôi bớt bị động hơn trong chi tiêu hàng ngày ở thành phố”, anh Thành nhận định.

Tuy nhiên, mức độ ưu tiên này không đồng nghĩa với việc người trẻ hoàn toàn rời bỏ công việc truyền thống. Nhiều người đang lựa chọn sự linh hoạt theo từng giai đoạn, kết hợp giữa tính ổn định và trải nghiệm thực tế. Là sinh viên vừa tốt nghiệp Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP Hồ Chí Minh, em Lê Ngọc Huyền Trân (hiện sống tại TP Hồ Chí Minh) cho rằng, việc làm linh hoạt là xu hướng tất yếu. Dù vậy, Trân cũng nhìn nhận thực tế về những hạn chế như thu nhập không ổn định và thiếu vắng các chế độ phúc lợi.

Theo Huyền Trân, nhiều người trẻ vẫn có xu hướng bắt đầu bằng công việc truyền thống để xây dựng nền tảng kỹ năng, tích lũy kinh nghiệm và đảm bảo tài chính, trước khi mở rộng sang làm việc tự do. Bản thân Trân dự định kết hợp công việc chính với việc dạy học tại nhà vào cuối tuần để tăng thu nhập.

Đào tạo nghề phải hướng đến khả năng tự tạo việc làm

Từ góc độ sử dụng lao động, ông Trần Tài - Giám đốc Công ty nấm Sinh học Việt Nam cho rằng, sự lên ngôi của xu hướng việc làm linh hoạt đang phản ánh quá trình thay đổi sâu sắc trong hệ giá trị sống của thế hệ trẻ. “Họ không chỉ tìm kiếm thu nhập mà còn đề cao trải nghiệm, sự tự do, khả năng phát triển bản thân và mong muốn cân bằng cuộc sống”, ông Tài phân tích.

Thay vì nhìn nhận sự dịch chuyển này như một dấu hiệu của sự thiếu gắn kết hay kém ổn định, chủ doanh nghiệp cần xem đó là một tín hiệu tích cực để chủ động thay đổi và thích ứng. Trên thực tế, xu hướng này mang lại cho các công ty cơ hội tiếp cận với một nguồn lao động trẻ trung, năng động, đầy tính sáng tạo và đặc biệt nhạy bén với công nghệ mới. Dù vậy, đối với các ngành sản xuất truyền thống vốn luôn đặt yếu tố ổn định lên hàng đầu, đây vừa là áp lực lớn, vừa là động lực thiết yếu để doanh nghiệp tái cấu trúc, tiến tới xây dựng một văn hóa làm việc hiện đại hơn.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay chính là bài toán giữ chân nhân sự. Người trẻ có xu hướng dịch chuyển công việc rất nhanh, trong khi đặc thù của ngành sản xuất lại luôn đòi hỏi một khoảng thời gian đủ dài để người lao động có thể tích lũy tay nghề và kinh nghiệm.

Để giải quyết bài toán hóc búa này, ông Tài đề xuất các doanh nghiệp cần bắt tay vào việc xây dựng một môi trường làm việc thực sự có ý nghĩa. Ở đó, người lao động phải nhìn thấy và cảm nhận được giá trị đóng góp của chính mình đang vượt ra khỏi những phần việc mang tính chất lặp đi lặp lại mỗi ngày. Bên cạnh đó, việc thiết kế một lộ trình phát triển rõ ràng từ vị trí công nhân vươn lên làm kỹ thuật, quản lý cũng là yếu tố then chốt để tạo động lực. Song song đó, các đơn vị cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, tự động hóa nhằm giảm bớt tính đơn điệu, gia tăng hàm lượng sáng tạo trong công việc.

Ngoài ra, việc áp dụng các chính sách linh hoạt trong khuôn khổ cho phép như sắp xếp ca làm hợp lý, tổ chức đào tạo chéo hay xây dựng cơ chế thưởng bám sát hiệu suất cũng sẽ góp phần đáp ứng tốt hơn nhu cầu của lực lượng lao động trẻ. “Người trẻ không ngại gắn bó lâu dài, họ chỉ ngại gắn bó với những nơi không cho họ lý do để ở lại”, ông Tài nhấn mạnh.

Dưới góc nhìn của một chuyên gia trong lĩnh vực dự báo nguồn nhân lực, ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TP Hồ Chí Minh nhận định, xu hướng việc làm linh hoạt đang tác động rất mạnh mẽ đến định hướng học nghề của người trẻ hiện nay theo ba hướng chính.

Thứ nhất, người trẻ đang ngày càng giảm sự lệ thuộc vào các loại bằng cấp, thay vào đó họ coi trọng hơn những kỹ năng thực tiễn áp dụng ngay vào công việc. Rất nhiều bạn trẻ không chờ đến khi hoàn tất việc học mới bắt đầu đi làm mà chủ động áp dụng phương châm “vừa học vừa làm” thông qua các công việc bán thời gian, bán hàng online hay sáng tạo nội dung số.

Thứ hai, sự linh hoạt giúp người trẻ chủ động hơn trong việc định hướng nghề nghiệp, tự do lựa chọn công việc dựa trên năng lực cá nhân và nhu cầu thực tế của thị trường. Các ngành nghề có khả năng mang lại thu nhập nhanh, dễ dàng thử nghiệm như marketing số, thiết kế, công nghệ thông tin hay thương mại điện tử đang được ưu tiên lựa chọn hơn hẳn so với nhiều ngành nghề truyền thống.

Cuối cùng, tư duy nghề nghiệp ngắn hạn đang có xu hướng gia tăng rõ rệt. Dù dễ dàng chuyển đổi công việc, nhưng việc thiếu đi một lộ trình phát triển dài hạn đang dẫn đến rủi ro “làm nhiều nhưng không tích lũy sâu”, tiềm ẩn nguy cơ “lệch hướng” cho tương lai.

Để hệ thống giáo dục không bị bỏ lại phía sau, ông Tuấn cho rằng các cơ sở đào tạo nghề cần khẩn trương chuyển đổi sang mô hình mở, linh hoạt, mang tính cá nhân hóa cao và phải dựa trên nền tảng số. Trọng tâm lúc này là cập nhật liên tục các chương trình đào tạo theo tiêu chuẩn công nghệ cao, gắn liền với nhu cầu thực tế đang diễn ra tại doanh nghiệp.

“Đào tạo nghề không chỉ nhằm mục đích đi xin việc mà phải hướng đến khả năng người lao động tự tạo việc làm. Vì vậy, cần tích hợp các kỹ năng làm việc linh hoạt vào chương trình giảng dạy như quản lý dự án cá nhân, bán hàng online, xây dựng thương hiệu cá nhân, rèn luyện tư duy sáng tạo và kỹ năng khởi nghiệp. Các chương trình học cũng cần được xé nhỏ, thiết kế theo hướng ngắn hạn dưới dạng mô-đun kéo dài từ 3 - 6 tháng, cho phép người học linh hoạt theo quy trình học - làm - học tiếp”, ông Tuấn phân tích.

Bên cạnh việc thiết kế lại chương trình, ông Tuấn cũng đặc biệt lưu ý về việc gắn kết chặt chẽ đào tạo với các nền tảng số và tiêu chuẩn quốc tế để phục vụ cho nền kinh tế xanh. Người lao động cần nhìn nhận việc làm linh hoạt không phải là một công việc tạm bợ qua ngày mà là một cách tiếp cận hoàn toàn mới để xây dựng một sự nghiệp bền vững. Nền tảng cốt lõi vẫn phải là được đào tạo bài bản, giỏi ít nhất một nghề chính, đồng thời có ý thức tuân thủ kỷ luật tài chính, pháp luật và chủ động tham gia các loại hình bảo hiểm tự nguyện để tự bảo vệ mình trong nền kinh tế linh hoạt.