Khung cảnh này đã tồn tại từ lâu trong lịch sử chiến tranh: hai binh sĩ giơ tay đầu hàng, từ từ làm theo mệnh lệnh từ phía đối phương.

Nhưng trong trường hợp này, không hề có con người nào đứng ra bắt giữ họ. Thay vào đó, hai binh sĩ đã đầu hàng trước các robot mặt đất và drone (thiết bị bay không người lái) của Ukraine, được điều khiển bởi một người vận hành cách tiền tuyến hàng kilomet.

Đây chính là tương lai của chiến tranh, và nó đang diễn ra ngay lúc này.

“Vị trí đó đã bị chiếm mà không cần bắn một phát đạn nào”, Mykola “Makar” Zinkevych, chỉ huy đơn vị Ukraine thực hiện nhiệm vụ, nói với CNN.

Zinkevych, người phục vụ trong đơn vị “NC13” thuộc Lữ đoàn xung kích độc lập số 3 của Ukraine, phụ trách các hệ thống tấn công robot mặt đất, cho biết chiến dịch diễn ra vào mùa hè năm ngoái là lần đầu tiên trong lịch sử một vị trí đối phương bị đánh chiếm và bắt tù binh hoàn toàn bằng robot và drone, không có sự tham gia của bộ binh. Dù tuyên bố này khó kiểm chứng, nó cho thấy niềm tự hào của Kiev đối với công nghệ của mình.

Kể từ đó, những nhiệm vụ mà robot thay thế binh sĩ đã trở thành hoạt động thường ngày của đơn vị này.

Bầu trời trên tiền tuyến Ukraine đã dày đặc drone trong nhiều năm, trở thành mối đe dọa nghiêm trọng đối với bộ binh. Vì vậy, Ukraine bắt đầu thử nghiệm drone mặt đất – các phương tiện điều khiển từ xa chạy bằng bánh hoặc xích – cùng các hệ thống robot mặt đất. Ban đầu chúng chủ yếu được dùng để sơ tán thương binh và tiếp tế, nhưng ngày càng được sử dụng trong các nhiệm vụ tấn công.

Drone mặt đất khó bị phát hiện và đánh chặn hơn so với các phương tiện quân sự lớn. So với drone trên không, chúng có thể hoạt động trong mọi điều kiện thời tiết và mang tải trọng lớn hơn.

Chúng cũng bền bỉ hơn và có thời lượng pin dài hơn. Cuối năm ngoái, Quân đoàn số 3 – đơn vị mà Lữ đoàn xung kích số 3 trực thuộc – cho biết một robot mặt đất gắn súng máy đã có thể cầm chân một cuộc tiến công của Nga suốt 45 ngày, chỉ cần bảo trì nhẹ và sạc pin mỗi hai ngày.

“Chúng ta phải hiểu rằng chúng ta sẽ không bao giờ có nhiều nhân lực hơn, và cũng không bao giờ có lợi thế về số lượng so với đối phương", chỉ huy Zinkevych nói, nhấn mạnh quy mô quân đội lớn hơn nhiều của Nga. “Vì vậy, chúng ta cần đạt được lợi thế đó bằng công nghệ.”

Mục tiêu hiện tại, theo ông, là thay thế một phần ba lực lượng bộ binh bằng drone và robot trong năm nay.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky hôm 14/4 cho biết trong ba tháng qua, drone và robot đã thực hiện hơn 22.000 nhiệm vụ. “Sinh mạng đã được cứu hơn 22.000 lần khi robot tiến vào những khu vực nguy hiểm nhất thay vì con người", ông nói trong một bài phát biểu về thành tựu của ngành công nghệ quân sự Ukraine.

Robert Tollast, chuyên gia chiến tranh trên bộ tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh, nhận định những tiến bộ mới của Ukraine “sẽ châm ngòi cho cuộc tranh luận gay gắt về việc liệu robot có phải là tương lai của chiến tranh hay không”.

Ông cho rằng drone mặt đất có thể gặp khó khăn trong việc giữ lãnh thổ, giống như việc sử dụng xe tăng mà không có bộ binh hỗ trợ. Tuy nhiên, chúng đang “thường xuyên cứu mạng binh sĩ trong việc sơ tán thương binh, tiếp tế nguy hiểm, rà phá bom mìn và ngày càng tham gia chiến đấu".

“Điều này đặc biệt quan trọng trong một cuộc chiến mà việc quan sát bằng drone khiến mọi di chuyển gần tiền tuyến gần như là tự sát… Ngay cả khi hình dung tương lai NATO không chiến đấu như Ukraine, thì gần như chắc chắn những hệ thống này sẽ được sử dụng rộng rãi", ông nói thêm.

Ưu thế drone và tham vọng công nghệ của Ukraine

Hơn 4 năm chiến tranh đã buộc Ukraine trở thành một trong những quốc gia dẫn đầu thế giới về drone chiến trường và hệ thống robot. Đà phát triển này càng được thúc đẩy sau khi ông Mykhailo Fedorov được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Quốc phòng vào tháng 1.

Trước đó, ông Fedorov là Bộ trưởng Chuyển đổi số, người đã giám sát dự án chiến tranh drone thành công của Ukraine. Sau khi nắm quyền quốc phòng, ông đưa ra một kế hoạch chiến tranh – bản thiết kế nhằm “buộc Nga phải đi đến hòa bình”.

Chiến lược này tập trung mạnh vào công nghệ và dữ liệu, với hàng trăm công ty tham gia vào nhiều chương trình phát triển và sản xuất drone do chính phủ dẫn dắt.

Fedorov cho biết ông muốn các hệ thống robot mặt đất cuối cùng sẽ đảm nhận toàn bộ hoạt động hậu cần tiền tuyến.

Kế hoạch này bao gồm cả phòng thủ lẫn tấn công. Mục tiêu là sử dụng dữ liệu và công nghệ để nhận diện mọi mối đe dọa trên không theo thời gian thực, đánh chặn ít nhất 95% tên lửa và drone, đồng thời tạo ra một “vùng tiêu diệt” sâu 15–20 km dọc theo tiền tuyến, nơi drone và robot hoạt động liên tục.

Bộ Quốc phòng cho biết hiện đã có khoảng 1.000 tổ vận hành tham gia chương trình thống nhất này.

Zinkevych nhấn mạnh khả năng mở rộng là yếu tố then chốt. Ông cho rằng Nga đang chậm hơn trong cuộc đua, nhưng cũng đang tiến bộ. “Trên chiến trường, yếu tố quyết định không phải là ai phát minh ra công nghệ hay biết cách sử dụng nó, mà là ai có thể triển khai nó trên quy mô lớn và lâu dài”.

Những tiến bộ công nghệ gần đây đã giúp Ukraine có lợi thế rõ rệt về drone, theo các nhà phân tích. Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) đánh giá ưu thế này “có khả năng góp phần làm chững lại các đợt tiến công của Nga và hỗ trợ các cuộc phản công của Ukraine”.

“Dù chưa bên nào đạt được ưu thế quyết định, chiến dịch tấn công tầm trung bằng drone đã giúp Kyiv giành lại thế chủ động", các nhà phân tích viết, đồng thời cho rằng thách thức hiện nay là duy trì lợi thế khi Nga đáp trả.

Từ chiến trường Ukraine đến xu hướng toàn cầu

Ưu thế drone của Ukraine đang thu hút sự chú ý ngoài châu Âu, đặc biệt là tại Trung Đông. Tại đây, nhiều quốc gia từng đầu tư lớn vào vũ khí truyền thống lại phải sử dụng tên lửa trị giá hàng triệu USD để bắn hạ những drone chỉ có giá vài chục nghìn USD.

Trong khi đó, nguồn lực hạn chế đã buộc Ukraine phát triển những giải pháp rẻ hơn và hiệu quả hơn để đối phó với drone. Những đồng minh từng do dự nay đã bắt đầu lắng nghe.

Tổng thống Zelensky đã tới Trung Đông, thăm Saudi Arabia, Qatar và UAE, sau đó tới Thổ Nhĩ Kỳ và Syria, đề nghị chia sẻ kinh nghiệm để đổi lấy sự hỗ trợ. Ukraine có công nghệ, còn các nước vùng Vịnh có nguồn lực – đặc biệt là tên lửa phòng không mà Kyiv rất cần.

Song song đó, Ukraine cũng ký kết nhiều thỏa thuận mới với các nước châu Âu.

Bước tiến lớn tiếp theo là trí tuệ nhân tạo. Ukraine đang phát triển và huấn luyện các mô hình AI cho hệ thống không người lái dựa trên dữ liệu chiến trường thực tế.

Tuy nhiên, nhiều người vẫn thận trọng với việc áp dụng AI trong robot mặt đất. Zinkevych cho rằng một số quy trình có thể tự động hóa, nhưng ông không chắc công nghệ hoàn toàn tự chủ có phù hợp trên chiến trường.

“Quyết định cuối cùng luôn phải do con người đưa ra”, ông nói. “Bạn có giao vũ khí cho trí tuệ nhân tạo không? Làm sao đảm bảo nó phân biệt được bạn – thù? Làm sao đảm bảo không xảy ra lỗi?”

Dẫu vậy, với tư cách một cựu lính bộ binh nay chỉ huy robot, Zinkevych cho biết ông vẫn kinh ngạc trước tốc độ phát triển công nghệ trong bốn năm qua.

Giờ đây, ông hoàn toàn tin tưởng vào hướng đi này. “Con người là vô giá, còn robot thì không chảy máu. Vì vậy, quan điểm của tôi là các hệ thống robot mặt đất cần được phát triển nhanh hơn, quy mô lớn hơn và triển khai như một hệ thống toàn cầu trên chiến trường".