Sách có vai trò không thể thiếu

Chia sẻ về vấn đề này, PGS.TS Nguyễn Văn Tùng, Thành viên Hội đồng thành viên NXBGDVN, cho biết: “Trong thời đại công nghệ số, với nhiều phương tiện nghe nhìn hấp dẫn, đặc biệt là các nền tảng mạng xã hội thu hút lượng lớn người dùng, cung cấp thông tin đa dạng, đã khiến không ít người dần dần mất đi thói quen nhu cầu đọc sách. Tuy nhiên, tôi cho rằng hiện tượng đó là nhất thời. Về lâu dài, sách vẫn sẽ chiếm một vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của con người. Bởi lẽ, kiến thức trong sách vẫn là nền tảng, có tính hệ thống, có chiều sâu, được biên tập kỹ lưỡng, được thẩm định bài bản, có độ lùi thời gian để kiểm chứng nên nhìn chung đảm bảo độ tin cậy. Nhờ đó, sách chính là một ‘bộ lọc’ cần thiết cho con người trong bối cảnh ‘đại dương thông tin’.”

Các nghiên cứu cho thấy việc tiếp nhận tri thức qua đọc sách, đặc biệt là sách in, giúp người đọc ghi nhớ kiến thức lâu dài hơn và có được những phân tích sâu hơn so với việc tiếp nhận thông tin qua các hình thức khác. Vì vậy, trong xã hội hiện đại, với sự bùng nổ thông tin, sách vẫn sẽ vẫn là một sản phẩm tinh thần tri thức không thể thiếu.

Cô Nguyễn Thị Minh Thúy, Hiệu trưởng Trường THCS & THPT Nguyễn Siêu (Hà Nội), chia sẻ: “Đọc sách không chỉ là một kỹ năng học tập mà còn là cách để học sinh xây dựng bản lĩnh trí tuệ và hệ giá trị sống. Là một giáo viên Ngữ văn, tôi tin rằng mỗi cuốn sách là một thế giới; còn với tư cách người dịch, tôi hiểu mỗi cuốn sách lớn mang theo một cách nhìn về thế giới. Khi đọc, các em không chỉ tiếp nhận chữ nghĩa mà còn học cách đặt câu hỏi, học cách không bị cuốn trôi giữa một thế giới đầy những câu trả lời nhanh.”

Theo cô, trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI), món quà lớn nhất người lớn có thể dành cho trẻ không phải là công nghệ, mà là thời gian cùng đọc sách. Bởi khi có sách và có tư duy, các em sẽ không sợ một thế giới luôn biến đổi.

Cô Nguyễn Thị Thu Hà, Hiệu trưởng Trường THCS Trưng Vương (Hà Nội), cho biết, nhiều trường học hiện nay đã quan tâm tới việc phát triển văn hóa đọc. Tại trường Trưng Vương, nhiều hoạt động được triển khai như: Thi viết về cuốn sách yêu thích, giới thiệu sách, vẽ tranh minh họa nội dung hoặc nhân vật trong sách… Nhờ vị trí gần Thư viện Quốc gia và Thư viện Hà Nội, nhà trường thường xuyên tổ chức cho học sinh tham dự các buổi giao lưu với tác giả sách. Đồng thời, trường cũng xây dựng nhiều không gian đọc thân thiện ngoài thư viện, như bố trí các tủ sách nhỏ tại khu vực sân trường để học sinh dễ dàng tiếp cận.

Theo cô Hà, chương trình giáo dục phổ thông mới yêu cầu sử dụng ngữ liệu ngoài sách giáo khoa trong kiểm tra, đánh giá môn Ngữ văn đã góp phần khuyến khích học sinh đọc sách nhiều hơn. Nhà trường tận dụng điều này để hình thành thói quen đọc cho học sinh, thậm chí đưa nội dung từ sách tham khảo vào bài kiểm tra nhằm tạo động lực đọc.

Tuy nhiên, việc phát triển văn hóa đọc vẫn gặp nhiều khó khăn. Sự cạnh tranh từ mạng xã hội và các phương tiện giải trí khiến hứng thú đọc sách của học sinh giảm sút. Bên cạnh đó, nhiều gia đình chưa thực sự quan tâm đến việc hình thành thói quen đọc cho con.

NXBGDVN đồng hành cùng thư viện trường học

Theo cô Nguyễn Thị Thu Hà, trong bối cảnh nguồn sách phong phú, nhà trường cần trang bị cho học sinh kỹ năng lựa chọn sách. Đồng thời, thư viện cần thường xuyên cập nhật đầu sách mới để tạo hứng thú. Từ thực tiễn, theo cô Hà, sách nên có thêm phần mở rộng như ngoại truyện, câu hỏi gợi mở, để kích thích tư duy trong quá trình đọc.

PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Văn học – Hội Nhà văn Việt Nam, nhận định, việc đa dạng hóa nguồn sách trong trường học sẽ kích thích sự tò mò và nhu cầu đọc của học sinh.

Còn nhà thơ Trần Đăng Khoa nhấn mạnh vai trò của cán bộ thư viện: Không chỉ cung cấp sách, mà còn phải truyền cảm hứng đọc. Người làm thư viện cần có kiến thức về sách và văn hóa đọc để hướng dẫn học sinh tiếp cận tri thức một cách chủ động.

NXBGDVN đã trao tặng hàng nghìn cuốn sách cho các thư viện trường học trên cả nước. Năm 2025, tại lễ khánh thành thư viện thông minh của Trường THPT Nguyễn Chí Thanh (TP Huế), đơn vị đã trao tặng hơn 1.000 bản sách.

Theo thầy Trần Dũng, Phó Hiệu trưởng Trường THPT Nguyễn Chí Thanh, việc phát triển văn hóa đọc là nhiệm vụ quan trọng gắn với mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện. Nguồn sách được trao tặng không chỉ phục vụ học tập, nghiên cứu mà còn góp phần bồi dưỡng năng lực tự học, sáng tạo cho học sinh. Việc đồng hành cùng nhà trường trong phát triển văn hóa đọc từ lâu đã là nhiệm vụ của NXBGDVN.

Bên cạnh xuất bản sách chất lượng, đơn vị còn triển khai nhiều chương trình tặng sách, góp phần lan tỏa thói quen đọc trong cộng đồng. Trong thời đại cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số, tri thức vẫn là nền tảng cho sự phát triển đất nước, trong đó sách giữ vai trò trung tâm. Việc xây dựng thói quen đọc sách chính là hành động thiết thực góp phần phát triển xã hội tri thức.  

“Trong thời đại của cách mạng công nghiệp 4.0, toàn cầu hóa, chuyển đổi số, để đất nước vươn mình sánh vai cùng các cường quốc năm châu, không thể thiếu ánh sáng của tri thức, mà trong đó sách đóng vai trò trung tâm. Sự phát triển của đất nước không thể tách rời việc học tập không ngừng của mỗi người dân, đặc biệt là học sinh, sinh viên, trong đó văn hóa đọc chính là phần cốt lõi. Thông điệp này không chỉ nhấn mạnh vai trò của sách, mà còn khuyến khích mỗi người hãy coi việc đọc sách để mở mang kiến thức nâng cao hiểu biết là công việc thường xuyên mỗi ngày. Đó chính là hành động thiết thực để đóng góp vào sự phát triển chung của đất nước”, PGS.TS Nguyễn Văn Tùng nhấn mạnh.