Trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam, tín ngưỡng thờ Mẫu giữ một vị trí đặc biệt, vừa mang giá trị tâm linh sâu sắc, vừa phản ánh sinh động đời sống tinh thần và khát vọng hướng thiện của cộng đồng. Tại tỉnh Ninh Bình, Phủ Quảng Cung (xã Yên Đồng) – nơi gắn với sự tích giáng sinh lần thứ nhất của Thánh Mẫu Liễu Hạnh – từ lâu được coi là “chốn tổ” linh thiêng của tín ngưỡng thờ Mẫu, đồng thời đang mở ra nhiều triển vọng trong phát triển du lịch văn hóa – tâm linh theo hướng bền vững.

Trên địa bàn xã Yên Đồng hiện lưu giữ bốn di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia gồm phủ Quảng Cung, đền Tướng Loát, đền Cả thôn Ngọc Chấn và đình làng Đô Quan; cùng với di tích cấp tỉnh Nhà thờ họ Đỗ và hệ thống đình, chùa, phủ, nhà thờ Công giáo có giá trị kiến trúc, lịch sử đặc sắc. Có thể ví Yên Đồng như một “bảo tàng sống”, nơi lịch sử, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng cùng hiện diện trong không gian văn hóa làng quê Bắc Bộ.

Không chỉ nổi bật với tín ngưỡng thờ Mẫu, Yên Đồng còn là một trong những vùng hình thành đạo Công giáo sớm ở miền Bắc, với giáo xứ Vĩnh Trị có lịch sử hơn 300 năm. Các công trình như nhà thờ Vĩnh Trị, Vi Nhuế vừa là nơi sinh hoạt tôn giáo, vừa là những dấu ấn kiến trúc phản ánh sự giao thoa văn hóa Đông – Tây. Cùng với đó, cảnh quan thiên nhiên được bao bọc bởi dòng sông Đáy – tuyến thủy lộ quan trọng kết nối Hà Nội với Ninh Bình – càng làm gia tăng tiềm năng phát triển du lịch di sản và du lịch tâm linh của địa phương.

Trong hệ thống các di tích trên địa bàn, phủ Quảng Cung giữ vị trí trung tâm, gắn liền với thực hành “Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” – di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh năm 2016.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Yên, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn Văn hóa tín ngưỡng Việt Nam, trong lịch sử tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh, từ lâu phủ Quảng Cung đã được biết đến là một trong hai trung tâm thờ Mẫu Liễu Hạnh lớn của tỉnh Nam Định xưa, Ninh Bình nay. Phủ gắn với sự tích giáng sinh lần thứ nhất của Thánh Mẫu tại thôn Vi Nhuế, được coi là điểm khởi nguồn của tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh trong không gian văn hóa đồng bằng Bắc Bộ.

PGS.TS Nguyễn Thị Yên cho biết thêm, các tư liệu lịch sử và nghiên cứu liên ngành cho thấy phủ Quảng Cung là nơi phát sinh, hình thành và lan tỏa sách giáng bút “Cát Thiên tam thế thực lục” – bản kinh sách đầu tiên ghi chép về Tam thế giáng sinh của Mẫu Liễu Hạnh. Điều này đủ cơ sở để khẳng định Phủ Quảng Cung là một trong những “chốn tổ” quan trọng của tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam, không chỉ có ý nghĩa với địa phương mà còn với dòng chảy văn hóa dân tộc.

Nhấn mạnh mối quan hệ giữa bảo tồn di sản và phát triển du lịch, PGS.TS Nguyễn Thị Yên cho rằng văn hóa luôn vận động, biến đổi, song việc khai thác di sản gắn với du lịch cần được thực hiện một cách bài bản, có kiểm soát. “Chỉ có kết nối di sản với đời sống và du lịch thì di sản mới thực sự sống. Một di sản đóng băng là một di sản chết”, bà Nguyễn Thị Yên chia sẻ, đồng thời lưu ý việc phát triển du lịch tâm linh phải bảo đảm giữ gìn sự tôn nghiêm, tránh xu hướng thương mại hóa làm sai lệch giá trị tín ngưỡng.

Từ góc độ quản lý và phát triển địa phương, nhiều ý kiến cho rằng sự chung tay của chính quyền tỉnh Ninh Bình, các doanh nghiệp lữ hành và đặc biệt là sự đồng hành của giới khoa học sẽ giúp Yên Đồng vừa giữ vững bản sắc văn hóa truyền thống, vừa từng bước trở thành điểm đến hấp dẫn, mang đậm chiều sâu giá trị nhân văn của tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam. Việc đưa Phủ Quảng Cung vào hệ thống tour, tuyến du lịch văn hóa – tâm linh của tỉnh được xem là hướng đi cần thiết, góp phần kéo dài thời gian lưu trú và nâng cao trải nghiệm cho du khách.

Ở góc độ cộng đồng, bà Trịnh Thúy Nga, Thủ nhang phủ Quảng Cung cho biết, di tích không chỉ là công trình kiến trúc được tu bổ trên nền xưa mà còn là không gian hành lễ linh thiêng, nơi gắn kết cộng đồng những người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Theo bà Trịnh Thúy Nga, việc bảo tồn và phát huy giá trị phủ Quảng Cung có ý nghĩa không chỉ với người dân Yên Đồng mà còn với cộng đồng tín ngưỡng thờ Mẫu trên cả nước.

Bà Trịnh Thúy Nga bày tỏ mong muốn các cấp chính quyền và cơ quan chuyên môn tiếp tục quan tâm, hỗ trợ tạo điều kiện cho công tác tu bổ, bảo tồn di tích, đồng thời tổ chức các hoạt động hướng dẫn, tập huấn để cộng đồng thực hành tín ngưỡng đúng với truyền thống, giữ gìn bản sắc và hạn chế những biểu hiện lệch lạc. “Chúng tôi mong rằng việc kết nối giữa di tích với hoạt động du lịch văn hóa – tâm linh phải bảo đảm giữ được sự tôn nghiêm, tránh thương mại hóa quá mức”, bà Trịnh Thúy Nga nhấn mạnh.

Nhiều chuyên gia cũng cho rằng, để phát triển du lịch tâm linh bền vững, phủ Quảng Cung cần được đặt trong tổng thể không gian văn hóa – du lịch của tỉnh Ninh Bình, kết nối với các điểm đến lịch sử, sinh thái và làng nghề truyền thống. Song song với đó, công tác truyền thông, giáo dục di sản cần được chú trọng nhằm giúp du khách hiểu đúng, ứng xử văn minh trong không gian tín ngưỡng. Đặc biệt, cộng đồng địa phương, nhất là thế hệ trẻ, cần được hỗ trợ, tạo điều kiện tham gia nhiều hơn vào việc gìn giữ, thực hành và lan tỏa các giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu.

Với định hướng “bảo tồn để phát triển – phát triển để bảo tồn”, phủ Quảng Cung và hệ thống di tích tại Yên Đồng được kỳ vọng sẽ trở thành động lực quan trọng cho phát triển kinh tế – xã hội địa phương. Nơi được coi là khởi nguồn của tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh này sẽ tiếp tục là “điểm hẹn linh thiêng”, góp phần lan tỏa những giá trị văn hóa bền vững, giàu tính nhân văn của dân tộc Việt Nam.