Trung Đông giữa những lợi ích giằng xé

Có thể thấy tình hình Trung Đông 2019 là những mảng phối phức tạp rối ren, thậm chí còn phức tạp hơn những năm trước với nhiều vấn đề mới nảy sinh, giữa những lợi ích trái chiều giằng xé.  

Chú thích ảnh
Khói bốc lên từ tàu chở dầu của Iran gần thành phố cảng Jeddah (Saudi Arabia) sau vụ nổ ngày 11/10/2019. Ảnh: Mirror/TTXVN

Trung Đông trong năm qua đã nhiều lần rơi vào trạng thái căng thẳng nghẹn thở như “bom hẹn giờ” chỉ trực chờ phát nổ bất cứ lúc nào, đặc biệt sau vụ tấn công nhằm vào các cơ sở lọc hóa dầu của Saudi Arabia - một đồng minh thân cận của Mỹ ở khu vực.

Hàng loạt vụ tấn công các tàu chở dầu tại vùng Vịnh khiến tình hình khu vực trở nên vô cùng bất an và mọi chỉ trích của Washington và các đồng minh trong khu vực đều hướng về phía Tehran, mặc dù Iran đã bác bỏ mọi cáo buộc. Căng thẳng tới mức đã có lúc Trung Đông bị đặt vào tình trạng “báo động cao” trước một cuộc xung đột vũ trang hay kịch bản Mỹ áp dụng biện pháp quân sự để răn đe nước cộng hòa Hồi giáo.

Cuộc đối đầu dai dẳng giữa Mỹ và Iran là một trong những nguyên chính chính làm Trung Đông trong năm qua cận kề "lò hỏa thiêu" với  nhiều phen gay cấn bởi những bước leo thang liên tiếp khi hai bên cùng giữ lập trường không khoan nhượng và áp dụng chính sách cứng rắn theo kiểu “bên miệng hố chiến tranh”.

Đáp trả biện pháp siết chặt trừng phạt của Mỹ, Tehran thực hiện những bước đi hướng tới giảm dần các cam kết theo thỏa thuận hạt nhân với các cường quốc thế giới nhằm gây sức ép với các đối tác tham gia thỏa thuận. Iran tuyên bố kể từ ngày 6/11 làm giàu urani ở mức 5% tại cơ sở hạt nhân Fordow, đồng thời để ngỏ khả năng nâng mức làm giàu urani lên 20% nếu cần thiết. Đây là một động thái khiến các bên liên quan đến hết sức lo ngại về nguy cơ đổ vỡ thỏa thuận hạt nhân được ký năm 2015 giữa Iran với nhóm P5+1 (gồm Mỹ, Anh, Pháp, Nga, Trung Quốc cùng với Đức) này, sau khi Mỹ đã đơn phương rút khỏi hồi năm 2018.

Cho đến nay, Washington và Tehran vẫn chỉ dừng lại ở trò chơi “mèo vờn chuột” dù rằng liên tiếp đưa ra những chỉ trích hay cáo buộc lẫn nhau, song câu chuyện đối đầu Mỹ - Iran luôn tạo ra hiểm họa và mọi bước đi thiếu kiểm soát của bất kỳ bên nào đều có thể trở thành "giọt nước làm tràn ly" đe dọa an ninh và ổn định ở Trung Đông. Iran đối với Mỹ không chỉ là "kẻ thù chính" ở khu vực Trung Đông, mà nước cộng hòa Hồi giáo này còn là quốc gia "bên kia chiến tuyến" cũng như cạnh tranh ảnh hưởng gay gắt với các đồng minh chủ chốt của Washington trong khu vực như Saudi Arabia hay Israel.

Những biến động ở Trung Đông 2019 gắn liền với sự thay đổi trong chính sách của Tổng thống Mỹ Donald Trump đối với khu vực. Ngoài vấn đề Iran, Mỹ đã đảo ngược lập trường về các khu định cư Do Thái, theo đó không còn coi các khu định cư Do Thái là “không phù hợp với luật pháp quốc tế”. Bằng những động thái có phần thiên vị Tel Aviv, bao gồm cả “Thỏa thuận thế kỷ” do Washington khởi xướng để giải quyết cuộc xung đột Israel-Palestine, Washington đã “khấy đảo” tình hình khu vực, cản trở lộ trình hòa bình Trung Đông trên cơ sở giải pháp hai nhà nước. Theo giới quan sát, chính sách của Mỹ đối với Trung Đông đang là một yếu tố gây bất ổn, trong nhiều trường hợp khiến tình hình càng trở nên phức tạp hơn. 

Năm 2019 cũng chứng kiến chính sách thiếu nhất quán và không rõ ràng của Washington đối với vấn đề Syria. Mới đây, Mỹ lại tuyên bố quay trở lại cùng người Kurd chống tổ chức “Nhà nước Hồi giáo” (IS) tự xưng, sau khi rút dần lực lượng khỏi miền Bắc Syria hồi tháng 9, động thái được cho là "bật đèn xanh" cho cuộc tấn công quân sự của Thổ Nhĩ Kỳ nhằm vào lực lượng người Kurd ở khu vực Đông Bắc Syria. Mặc dù chiến dịch quân sự này không kéo dài quá một tháng, song nó cũng cho thấy tính chất phức tạp của cuộc khủng hoảng Syria với sự can dự của nhiều thế lực bên ngoài.

Những quyết sách “tiền hậu bất nhất” của ông chủ Nhà Trắng đối với vấn đề Syria và người Kurd cũng như sự khác biệt về lợi ích của các thế lực nước ngoài chi phối tình hình Syria phần nào khiến cuộc xung đột tại quốc gia Trung Đông vẫn chưa thể giải quyết. Người Syria khó có thể định đoạt được tương lai của đất nước, dù rằng đã có lúc tưởng chừng chính quyền Tổng thống Bashar al-Assad đã tiến sát tới khả năng giành lại được toàn bộ các vùng lãnh thổ vốn bị lực lượng phiến quân hay người Kurd kiểm soát.

Vòng đàm phán do Liên hợp quốc bảo trợ về vấn đề Syria kéo dài một tuần ở Geneva, Thụy Sĩ đã kết thúc mà không đạt đồng thuận về chương trình nghị sự. Vòng đàm phán mới đây nhất của Ủy ban Hiến pháp Syria cũng không đạt tiến triển như mong đợi. Điều này cùng với những diễn biến giao tranh và đụng độ trên thực địa cho thấy lộ trình hướng tới nền hòa bình và ổn định lâu dài ở quốc gia Trung Đông này còn rất nhiều chông gai. 

Trung Đông năm 2019 còn ghi dấu làn sóng biểu tình phản đối chính phủ ở nhiều nước trong khu vực, trong đó có Iraq, Liban... Trước áp lực của người biểu tình, Thủ tướng Liban Saad al-Hariri ngày 29/10 đã phải tuyên bố từ chức, đẩy nước này chìm sâu vào cuộc khủng hoảng chính trị cũng như đối mặt với những căng thẳng kinh tế tồi tệ nhất kể từ cuộc xung đột giai đoạn 1975-1990.

Còn tại Iraq, hàng trăm người đã thiệt mạng và nhiều người bị thương trong các vụ đụng độ liên quan tới biểu tình đường phố ở thủ đô Baghdad và nhiều tỉnh, thành phố miền Nam. Thủ tướng Iraq Adel Abdul Mahdi cũng đã đệ đơn từ chức. Dư luận lo ngại làn sóng biểu tình trên có thể diễn biến theo kiểu hiệu ứng “domino”, gợi lại những hình ảnh về sự kiện mang tên “Mùa Xuân Arab” dẫn đến sự sụp đổ của nhiều chính thể trong khu vực vốn thường xuyên bất ổn này.

Cũng không thể không nhắc tới tình hình chính trường Israel khi nước này sẽ phải tiến hành cuộc bầu cử lần thứ ba trong vòng 1 năm. Israel rơi vào bế tắc chính trị sau khi phải tổ chức bầu cử quốc hội 2 lần chỉ trong vòng 5 tháng nhưng vẫn không thể thành lập được chính phủ mới, do lãnh đạo hai chính đảng chủ chốt, Thủ tướng Benjamin Netanyahu của đảng Likud và ông Benny Gantz thuộc đảng Xanh-Trắng không tìm kiếm được tiếng nói chung. Tình trạng trên phản ánh sự chia rẽ sâu sắc trên chính trường Israel, trong khi nhiều cử tri nước này đã “mệt mỏi” với giới chính trị gia. Các nhà quan sát còn dự báo rằng Israel có nguy cơ hứng chịu những tác động tiêu cực khi phải tổ chức cuộc bầu cử lần thứ ba, dự kiến diễn ra tháng 3 năm tới, trong bối cảnh ông Netanyahu đối mặt với khả năng bị truy tố về các cáo buộc tham nhũng và lạm quyền. 

Trong khi đó, những căng thẳng kéo dài mấy năm qua giữa Qatar với 4 nước gồm Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE), Barain và Ai Cập, lại le lói cơ hội được giải tỏa sau Hội nghị thượng đỉnh Hội đồng hợp tác Vùng Vịnh (GCC) lần thứ 40 diễn ra ở thủ đô Riyadh của Saudi Arabia. Quốc vương Saudi Arabia Salman bin Abdelaziz Al Saud đã mời Quốc vương Qatar Sheikh Tamim bin Hamad Al Thani tới tham dự hội nghị này, động thái được đánh giá là thể hiện lập trường sẵn sàng tiến tới hòa giải với Doha, trong khi Qatar cũng sẵn sàng đáp lại những cử chỉ thiện chí từ các nước vùng Vịnh. Đây là tín hiệu tích cực, mở ra hy vọng chấm dứt cuộc khủng hoảng giữa các nước vùng Vịnh trong tương lai không xa sau hơn 2 năm căng thẳng. 

Tình hình Trung Đông năm 2020 được dự báo sẽ vẫn tiếp tục diễn biến phức tạp và khó lường khi khu vực này là tâm điểm tranh giành ảnh hưởng giữa các cường quốc. Lộ trình hướng tới tháo gỡ những mâu thuẫn dai dẳng, như mâu thuẫn giáo phái giữa dòng Hồi giáo Sunni và Shi’ite hoặc những cuộc đối đầu như Mỹ - Iran hay Iran với các nước trong khu vực, vẫn còn nhiều gian nan. Bài toán Syria chưa có lời giải thỏa đáng.

Tiến trình hòa bình Trung Đông sẽ còn nhiều trắc trở khi Israel với sự “chống lưng” của Mỹ sẽ tiếp tục áp dụng chính sách cứng rắn khi giải quyết các vấn đề còn tồn tại với Palestine. Xung đột ở Yemen khó có cơ hội chấm dứt do sự can dự của các lực lượng nước ngoài và có thể còn kéo dài, dù tình hình nhân đạo tại đây ngày càng trầm trọng khi đã có hơn 100.000 người thiệt mạng, hàng triệu người mất nhà ở, thiếu lương thực và thuốc men. Bất ổn ở một loạt nước trong khu vực như Iraq hay Liban sẽ khó được giải quyết triệt để và thậm chí có thể tiếp tục chìm sâu hơn nữa vào khủng hoảng.

Trương Anh Tuấn (Phóng viên TTXVN tại Trung Đông)

Phân tích-Nhận định

Người Việt 4 phương

Hợp tác nội dung
KÊNH THÔNG TIN CỦA CHÍNH PHỦ DO TTXVN PHÁT HÀNH Tổng biên tập: Ninh Hồng Nga | Giới thiệu - Liên hệ tòa soạn
Giấy phép số 17/GP-BTTTT cấp ngày 16/1/2017
Tòa soạn: Số 5 Lý Thường Kiệt, Hà Nội
Điện thoại: 024-38267042, 024-38252931(2339,2208)- Fax: 024-38253753
Email:baotintuc@vnanet.vn – toasoantintuc@gmail.com
© Bản quyền thuộc về Báo Tin tức - TTXVN
Cấm sao chép dưới mọi hình thức nếu không có sự chấp thuận bằng văn bản