Theo trang Al Jazeera, Bộ trưởng Nội vụ Pakistan Mohsin Naqvi ngày 16/5 đã tới Tehran trong chuyến thăm kéo dài hai ngày, hội đàm với Tổng thống Masoud Pezeshkian, Bộ trưởng Nội vụ Eskandar Momeni và Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf, khi Pakistan đang nỗ lực ngăn tiến trình đàm phán ngừng bắn đổ vỡ hoàn toàn. Ông Ghalibaf hiện cũng là trưởng đoàn đàm phán của Iran trong các cuộc hòa đàm với Mỹ nhằm chấm dứt cuộc chiến bùng phát từ ngày 28/2.

Tuy nhiên, giữa lúc ông Naqvi tiếp tục các cuộc tiếp xúc với giới chức Iran hôm 17/5, Tổng thống Mỹ Donald Trump đăng trên mạng xã hội Truth Social lời cảnh báo cứng rắn: “Đồng hồ đang đếm ngược với Iran. Họ cần hành động thật nhanh, nếu không sẽ chẳng còn gì cả. Thời gian không còn nhiều”.

Cuối tuần qua, ông Trump cũng triệu tập cuộc họp với nhóm cố vấn an ninh quốc gia hàng đầu, gồm Phó tổng thống JD Vance, Ngoại trưởng Marco Rubio, Giám đốc CIA John Ratcliffe, Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth và đặc phái viên Steve Witkoff.

Tuy nhiên, cách mô tả sự việc từ phía Tehran lại khác đáng kể so với lập trường công khai của Washington.

Phát biểu trong cuộc họp báo thường kỳ ngày 18/5, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho biết dù ông Trump tuần trước công khai gọi phản hồi của Tehran là “hoàn toàn không thể chấp nhận”, nhưng Washington vẫn gửi “một loạt điểm sửa đổi và cân nhắc mới” thông qua các nhà trung gian Pakistan.

Theo ông Baghaei, Iran đã xem xét và phản hồi qua cùng kênh trung gian. “Tiến trình vẫn đang tiếp diễn thông qua Pakistan”, ông nói.

Sau đó, hãng thông tấn nhà nước Tasnim cho biết đề xuất Iran gửi Pakistan để chuyển tới Mỹ gồm 14 điểm.

Dù vậy, căng thẳng tiếp tục gia tăng. Cuối tuần qua, các thiết bị bay không người lái (UAV) đã tấn công một máy phát điện nằm ngoài khuôn viên nhà máy điện hạt nhân Barakah ở Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE). Trong khi đó, Saudi Arabia thông báo đã đánh chặn ba UAV xuất phát từ không phận Iraq.

Bộ Ngoại giao Pakistan ngày 18/5 lên án vụ tấn công nhằm vào Barakah là vi phạm nghiêm trọng luật pháp quốc tế, đồng thời kêu gọi tất cả các bên kiềm chế tối đa.

Những diễn biến này cho thấy nỗ lực ngoại giao đã suy giảm kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực cách đây 40 ngày.

Theo các nhà phân tích, Mỹ và Iran liên tục trao đổi đề xuất nhưng bác bỏ các yêu cầu cốt lõi của nhau, đồng thời ngày càng chuyển sang sử dụng ngôn từ mang tính leo thang quân sự, khiến nguy cơ tái bùng phát xung đột trở nên hiện hữu.

Bế tắc quanh các đề xuất

Sau lệnh ngừng bắn ngày 8/4 và việc các cuộc đàm phán tại Islamabad đổ vỡ trong hai ngày 11 - 12/4, Mỹ và Iran tiếp tục trao đổi đề xuất thông qua trung gian Pakistan.

Ngày 28/4, Iran đưa ra đề xuất phản hồi gồm 14 điểm, kêu gọi chấm dứt vĩnh viễn xung đột trong vòng 30 ngày, Mỹ rút lực lượng khỏi các khu vực gần biên giới Iran, dỡ bỏ phong tỏa hải quân, giải phóng tài sản bị đóng băng, bồi thường chiến tranh và thiết lập cơ chế quản lý mới đối với eo biển Hormuz. Các vấn đề hạt nhân được loại khỏi đề xuất.

Đầu tháng 5, Washington đáp lại bằng kế hoạch riêng với các yêu cầu trọng tâm gồm áp lệnh đình chỉ làm giàu urani trong 20 năm, chuyển ra nước ngoài kho urani làm giàu cấp độ cao của Iran cùng việc tháo dỡ các cơ sở hạt nhân tại Natanz, Isfahan và Fordow.

Xác nhận đã nhận được đề xuất của Mỹ khi đó, ông Baghaei nhấn mạnh kế hoạch của Iran chỉ tập trung vào mục tiêu chấm dứt chiến sự.

“Kế hoạch mà chúng tôi đưa ra tập trung vào việc chấm dứt chiến tranh. Hoàn toàn không có bất kỳ chi tiết nào liên quan tới vấn đề hạt nhân trong đề xuất này”, ông nói.

Tehran đã mất 10 ngày để phản hồi. Trong văn bản trả lời, Iran đề xuất chuyển một phần urani làm giàu sang nước thứ ba, đồng thời hoãn đàm phán hạt nhân cho tới sau khi đạt được lệnh ngừng bắn vĩnh viễn. Tuy nhiên, ông Trump bác bỏ đề xuất này và gọi đó là “hoàn toàn không thể chấp nhận”.

Ngày 18/5, ông Baghaei tiếp tục tái khẳng định lập trường của Tehran. “Đây tuyệt đối không phải chủ đề để chúng tôi đàm phán hay thỏa hiệp. Quyền làm giàu urani của Iran đã được công nhận theo Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí Hạt nhân (NPT)”, ông nói, nhắc tới hiệp ước mà Israel - bên còn lại tham chiến cùng Mỹ - chưa ký kết.

Iran đồng thời đưa ra 5 điều kiện tiên quyết cho bất kỳ cuộc đàm phán mới nào: chấm dứt xung đột trên mọi mặt trận, bao gồm Liban; nới lỏng trừng phạt; giải phóng tài sản bị đóng băng; bồi thường chiến tranh; và công nhận chủ quyền của Iran đối với eo biển Hormuz.

Nhà phân tích quan hệ quốc tế Javad Heiran-Nia tại Tehran nhận định bất đồng về trình tự đàm phán mang tính cấu trúc, chứ không đơn thuần là khác biệt chiến thuật.

Theo ông, Iran muốn giải quyết vấn đề Hormuz trước nhằm ngăn Washington sử dụng phong tỏa hải quân như đòn bẩy trong các cuộc đàm phán hạt nhân tương lai.

“Mỹ muốn đàm phán hạt nhân ngay từ đầu để có thể duy trì phong tỏa hải quân trong suốt tiến trình thương lượng và biến nó thành quân bài gây sức ép hiệu quả. Đây là khoảng cách mang tính cấu trúc rất sâu sắc: Iran muốn có một cơ chế bảo đảm dài hạn sau khi Mỹ rút khỏi Kế hoạch Hành động chung Toàn diện (JCPOA) năm 2018, trong khi Washington muốn dùng sức ép quân sự và trừng phạt để buộc Tehran nhượng bộ tối đa”, ông nhận định.

Ông Ilhan Niaz, Giáo sư lịch sử tại Đại học Quaid-e-Azam ở Islamabad, cho rằng cả hai bên đều có lý do chiến lược để duy trì lập trường cứng rắn.

“Iran hiện mạnh hơn sau cuộc chiến so với những gì họ có thể đạt được nếu Mỹ tiếp tục chính sách kiềm chế trước đây. Iran sẽ kiên trì với những điều khoản phản ánh thực tế, còn Mỹ sẽ giữ vững các yêu cầu nhằm bảo toàn vị thế siêu cường”, ông nói với Al Jazeera.

Vai trò trung gian của Pakistan chịu sức ép

Ông Naqvi là quan chức cấp cao Pakistan thứ ba tới Tehran trong những tuần gần đây, sau chuyến thăm cuối tháng 4 của Tư lệnh Lục quân Asim Munir và chuyến đi chung trước đó của hai quan chức Munir và Naqvi.

Chuyên gia Heiran-Nia cảnh báo Pakistan đang tiến gần “một ngưỡng bước ngoặt”. “Pakistan hiện đứng trước nguy cơ từ một kênh trung gian không thể thiếu trở thành lựa chọn bị cả hai bên phớt lờ. Khi Iran và Mỹ chuyển sang các kênh khác như Oman hay Qatar, hoặc kết luận Pakistan không đủ khả năng tạo ảnh hưởng với cả hai phía, vai trò của Pakistan sẽ trở nên mờ nhạt”, ông nói

Tuy nhiên, ông Mehran Kamrava, Giáo sư Quan hệ quốc tế tại Đại học Georgetown ở Qatar, không đồng tình với đánh giá này.

“Việc lệnh ngừng bắn sụp đổ không đồng nghĩa Pakistan sẽ bị cả hai bên gạt bỏ”, ông nói với Al Jazeera. “Pakistan có vai trò ngoại giao đặc biệt quan trọng với tư cách kênh liên lạc và trao đổi”.

Theo ông, dù khoảng cách giữa Washington và Tehran rất lớn cùng sự thù địch sâu sắc, điều đó không làm suy giảm vị thế của Islamabad. “Pakistan vẫn là kênh then chốt bất kể tình hình quân sự diễn biến theo hướng nào”, nhà phân tích tại Doha nhận định.

Ông Baghaei cũng xác nhận các cuộc tham vấn với Oman vẫn sẽ tiếp tục, bao gồm các cuộc thảo luận cấp chuyên gia tại Muscat về việc bảo đảm an toàn hàng hải ở Hormuz.

Giáo sư Niaz cho rằng Pakistan dù vậy vẫn đạt được một số kết quả cụ thể. “Ngoại giao Pakistan đã giúp trì hoãn nguy cơ chiến tranh tái bùng phát và mở ra một tiến trình ngoại giao”, ông nói.

Nguy cơ leo thang quân sự

Theo các đánh giá quân sự Mỹ được The New York Times công bố, Iran đã khôi phục khả năng vận hành tại 30 trong số 33 bệ phóng tên lửa dọc eo biển Hormuz, trong khi kho tên lửa hiện đạt khoảng 70% mức trước chiến tranh.

Trong khi đó, kênh CNN đưa tin Lầu Năm Góc đã chuẩn bị danh sách mục tiêu gồm các cơ sở năng lượng và hạ tầng của Iran.

Chuẩn tướng Abolfazl Shekarchi, người phát ngôn Lực lượng Vũ trang Iran, ngày 16/5 cảnh báo bất kỳ hành động quân sự mới nào của Mỹ sẽ kéo theo các đòn tấn công dữ dội hơn.

Ông Heiran-Nia cho rằng cuộc khủng hoảng hiện nay nguy hiểm hơn các đợt đối đầu trước đây. Theo ông, một cuộc đụng độ hải quân trực tiếp có thể nhanh chóng châm ngòi cho vòng leo thang mới “trong vòng 48 - 72 giờ”. Các vụ tấn công bằng UAV cuối tuần qua cũng cho thấy Tehran có thể sẵn sàng đẩy căng thẳng đi xa tới mức nào.

“Điều đó cho thấy các lằn ranh đỏ có thể bị vượt qua sâu tới mức nào trong một cuộc chiến mới”, ông nói.

Ông Kamrava nhận định nguy cơ leo thang ngoài ý muốn cũng lớn không kém nguy cơ chủ đích. “Khu vực này hiện tập trung lượng khí tài quân sự khổng lồ cùng mức độ thiếu lòng tin rất lớn giữa tất cả các bên”, ông nói.

Ông cảnh báo không nên xem tình hình chỉ là cuộc đối đầu song phương Mỹ - Iran. Theo ông, có rất nhiều điểm nóng có thể bùng phát bất cứ lúc nào.