Ô nhiễm nhựa cần được xem là một vấn đề trọng tâm trong các chương trình xử lý rác thải thực phẩm, thay vì chỉ tập trung vào việc giảm lượng rác đưa tới bãi chôn lấp.

Theo báo chí Anh, rác thải thực phẩm từ lâu được coi là một trong những vấn đề ít được chú ý nhất của cuộc khủng hoảng khí hậu. Theo dữ liệu của Liên hợp quốc, khoảng một phần ba lượng thực phẩm được sản xuất trên toàn cầu mỗi năm không được sử dụng. Tại Mỹ, khoảng 40% thực phẩm bị lãng phí được đưa tới các bãi chôn lấp, tạo ra khoảng 30 triệu tấn CO2 tương đương mỗi năm.

Đưa thực phẩm thải bỏ ra khỏi các bãi chôn lấp là một trong những giải pháp tương đối dễ thực hiện và có thể mang lại lợi ích đồng thời cho môi trường, kinh tế và xã hội.

Tuy nhiên, một nghiên cứu mới cho thấy quá trình này cũng tiềm ẩn một vấn đề đáng kể: ô nhiễm vi nhựa.

Giúp giảm phát thải

Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Nature Food, do các nhà khoa học tại Đại học Vermont thực hiện, sử dụng phương pháp phân tích vòng đời để đánh giá tác động của nhiều phương án xử lý rác thải thực phẩm khác nhau. Các nhà nghiên cứu xem xét đồng thời ba khía cạnh gồm biến đổi khí hậu, ô nhiễm chất dinh dưỡng và ô nhiễm nhựa.

Kết quả cho thấy việc chuyển rác thực phẩm từ bãi chôn lấp sang các hình thức tái chế và xử lý khác có thể giúp giảm tác động đối với khí hậu từ 89% đến 99%.

Việc này cũng có thể hạn chế tình trạng phú dưỡng nguồn nước, xảy ra khi lượng chất dinh dưỡng dư thừa xâm nhập sông, hồ và các vùng nước khác, kích thích tảo phát triển quá mức và làm suy giảm chất lượng hệ sinh thái.

Tuy nhiên, lợi ích về khí hậu có thể đi kèm một cái giá khác nếu vấn đề nhựa không được xử lý ngay từ đầu.

Các nhà nghiên cứu ước tính khoảng 20.000 tấn vi nhựa có thể xâm nhập vào đất nông nghiệp của Mỹ mỗi năm thông qua quá trình xử lý rác thải thực phẩm. Đáng chú ý, cho đến nay chưa có nghiên cứu nào đánh giá ở quy mô quốc gia về dấu tích ô nhiễm nhựa của các phương thức quản lý rác thải thực phẩm.

Kate Porterfield, tác giả chính của nghiên cứu, cho biết phương pháp này tương tự cách tính “dấu chân carbon” của một sản phẩm hoặc quy trình. Nhóm nghiên cứu theo dõi toàn bộ quá trình xử lý rác thực phẩm, sau đó cộng dồn lượng phát thải và tác động môi trường phát sinh ở từng giai đoạn.

Bao bì nhựa khiến bài toán phức tạp hơn

Một phần đáng kể thực phẩm bị vứt bỏ hiện vẫn nằm trong bao bì, thậm chí có những sản phẩm hỏng trước khi đến tay người tiêu dùng.

Một giải pháp đang được áp dụng là sử dụng máy tách bao bì cơ học. Theo đó, thực phẩm được tách khỏi lớp bao bì trước khi chuyển sang các hình thức tái sử dụng như làm phân hữu cơ hoặc xử lý bằng công nghệ phân hủy kỵ khí, trong khi bao bì được đưa tới bãi chôn lấp.

Nhưng nghiên cứu cho thấy ngay cả khi công nghệ tách nhựa đạt hiệu suất 99%, việc đưa rác thực phẩm ra khỏi bãi chôn lấp vẫn có thể khiến lượng ô nhiễm vi nhựa trong đất tăng lên gấp nhiều lần.

Chuyên gia cảnh báo bất cứ khi nào rác thực phẩm được chuyển sang một hình thức xử lý khác, nguy cơ phát tán vi nhựa vẫn tồn tại. Con người có thể phân loại không hoàn hảo, máy móc cũng có giới hạn, trong khi phần lớn thực phẩm ngày nay được đóng gói bằng nhựa.

Bang Vermont hiện sở hữu một trong những chính sách chuyển đổi rác hữu cơ tham vọng nhất tại Mỹ. Luật Tái chế Toàn dân của bang được áp dụng đầy đủ từ năm 2020, yêu cầu rác thực phẩm phải được tách khỏi dòng rác chôn lấp. Quy định này áp dụng với tất cả hộ gia đình, đồng nghĩa thức ăn thừa không được bỏ vào thùng rác thông thường.

Giảm rác thực phẩm

Phil Holtam, đồng sáng lập kiêm giám đốc tổ chức xã hội Sussex Surplus chuyên xử lý thực phẩm dư thừa, cho rằng vẫn tồn tại quan niệm rằng bao bì nhựa là thứ không cần thiết. Trên thực tế, bao bì có thể đóng vai trò quan trọng trong việc kéo dài thời hạn sử dụng của thực phẩm tươi, đặc biệt đối với sản phẩm từ các hộ nông dân quy mô nhỏ.

“Đó chính là điểm mâu thuẫn”, ông Holtam nói, khi những người hoạt động vì môi trường vừa muốn giảm lãng phí thực phẩm, vừa muốn hạn chế việc sử dụng nhựa không cần thiết.

Max La Manna, người từng làm việc với nông dân tại Anh và chứng kiến tình trạng lãng phí thực phẩm khi làm việc tại một nhà hàng Michelin ở New York, cho rằng kỳ vọng của người tiêu dùng về những thực phẩm có hình thức hoàn hảo cũng góp phần làm trầm trọng thêm vấn đề.

Những loại rau củ có hình dạng không đồng đều, hơi méo hoặc có khiếm khuyết nhỏ về ngoại hình thường khó được đưa lên kệ siêu thị. Các nhà bán lẻ cho rằng khách hàng muốn những sản phẩm hoàn hảo, chẳng hạn một quả dưa chuột có hình dáng chuẩn.

“Chúng ta đang để sự hoàn hảo trở thành kẻ thù của những điều tốt đẹp”, ông nói.

Một yếu tố khác cũng cần được tính đến là các quy định tại trường học và những cơ sở phục vụ ăn uống tập thể. Roy cho rằng một số quy định được xây dựng với mục đích tốt, đặc biệt liên quan đến an toàn thực phẩm, lại có thể khiến việc chuyển sang những loại thực phẩm ít bao bì trở nên khó khăn hơn.

Chuyên gia cho rằng giải pháp cuối cùng không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở cách thiết kế hệ thống quản lý rác. Việc phân loại phải được thực hiện đơn giản đến mức người dân có thể làm gần như theo phản xạ, từ đó hạn chế tối đa sai sót.