Trong điều kiện quỹ đất nông nghiệp ngày càng thu hẹp do quá trình đô thị hóa, TP Hồ Chí Minh đã lựa chọn hướng đi khác biệt là phát triển nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp sinh thái và nông nghiệp giá trị gia tăng. Những mô hình sản xuất ứng dụng công nghệ cao, tự động hóa, công nghệ sinh học, chuyển đổi số đã góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của nông sản.

Hướng đến kỷ niệm 50 năm Thành phố Sài Gòn - Gia Định mang tên TP Hồ Chí Minh, TTXVN thực hiện chùm 2 bài viết với chủ đề "Nửa thế kỷ kiến tạo nền nông nghiệp công nghệ cao", phản ánh quá trình chuyển đổi làm thay đổi diện mạo sản xuất nông nghiệp thành phố, góp phần nâng cao đời sống người nông dân, thúc đẩy phát triển bền vững và tạo nền tảng để TP Hồ Chí Minh tiếp tục giữ vai trò đầu tàu đổi mới sáng tạo của cả nước trong lĩnh vực nông nghiệp.

Bài 1: Cuộc chuyển đổi chiến lược

Từ những cánh đồng sản xuất chủ yếu dựa vào kinh nghiệm canh tác sau ngày đất nước thống nhất, nông nghiệp TP Hồ Chí Minh đã trải qua hành trình chuyển đổi sâu sắc để trở thành một trong những địa phương đi đầu cả nước về nông nghiệp công nghệ cao. Nửa thế kỷ qua không chỉ là câu chuyện tăng năng suất hay thay đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi mà còn là hành trình đổi mới tư duy phát triển, biến thách thức đô thị hóa thành động lực để kiến tạo nền nông nghiệp đô thị hiện đại.

Từ bài toán thiếu đất ...

Sau khi đất nước thống nhất năm 1975, TP. Hồ Chí Minh có gần 100.000 ha đất hoang hóa. Trong bối cảnh nhu cầu lương thực thực phẩm cấp bách, thành phố đã phục hóa hơn 70.000 ha đất, nâng diện tích trồng trọt từ 45.000 ha lên 115.000 ha, sản lượng lúa tăng từ 95.000 tấn vào năm 1975 lên 160.000 tấn vào năm 1976.

Thập niên 1980 – 1990 ghi nhận bước chuyển dịch mạnh mẽ của nền nông nghiệp thành phố, khi bắt đầu đổi mới cơ chế quản lý, đẩy mạnh sản xuất cây, con có giá trị kinh tế cao, đưa giá trị sản xuất nông nghiệp bình quân tăng 5,9%/năm.

Trong giai đoạn 2001 – 2005, nền nông nghiệp TP Hồ Chí Minh đánh dấu tiền đề hình thành mô hình nông nghiệp đô thị hiện đại, giá trị cao, xuất hiện nhiều ô hình sản xuất đạt doanh thu hàng trăm triệu/ ha. Sự ra đời của Khu Nông nghiệp Công nghệ cao TP Hồ Chí Minh vào năm 2004, mô hình đầu tiên của cả nước trong lĩnh vực này, đưa thành phố trở thành địa phương tiên phong thử nghiệm và phát triển các mô hình nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao của cả nước.

Một dấu mốc đánh dấu sự thay đổi toàn diện về lượng và chất nền nông nghiệp TP Hồ Chí Minh, đó là quá trình hợp nhất địa giới hành chính 3 địa phương: TP Hồ Chí Minh, Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu vào tháng 7/2025, mở rộng không gian đất nông nghiệp lên 4 lần so với trước đây. Nhờ đó, ngành nông nghiệp tiếp tục duy trì đà tăng trưởng ổn định, chuyển dịch theo hướng giảm các ngành hàng hiệu quả thấp, tăng tỷ trọng ngành hàng chủ lực, giá trị kinh tế cao.

Năm 2025, tốc độ tăng giá trị gia tăng khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản đạt bình quân 2,5%; toàn thành phố có trên 18.400 ha cây nông nghiệp, 173 ha tôm nước lợ và 2 vùng nông nghiệp ứng dụng công nghiệp công nghệ cao. Thành phố cung cấp hơn 1,4 triệu cây giống cây mô và cây hoa lan, hoa nền. khoảng 1,4 triệu meo giống nấm, và hơn 1,5 triệu con cá cảnh.

Theo ông Võ Thành Giàu, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Hồ Chí Minh, khác với nhiều địa phương còn dư địa mở rộng diện tích sản xuất, TP Hồ Chí Minh phải đối mặt với áp lực cạnh tranh quỹ đất ngày càng gay gắt giữa nông nghiệp với công nghiệp, dịch vụ và phát triển hạ tầng đô thị. Điều đó đặt ra bài toán đặc biệt cho ngành nông nghiệp thành phố, đó là không thể cạnh tranh bằng diện tích hay sản lượng mà phải tạo ra giá trị cao hơn trên từng mét vuông đất canh tác.

Áp lực ấy đã trở thành động lực để TP Hồ Chí Minh lựa chọn con đường phát triển nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp sinh thái và nông nghiệp đô thị hiện đại, hướng đi mang tính tiên phong của cả nước.

Từ những vùng sản xuất manh mún, hiệu quả thấp, ngành nông nghiệp thành phố từng bước hình thành các vùng chuyên canh rau an toàn, hoa lan, cây kiểng, cá cảnh, chăn nuôi công nghệ cao và nuôi trồng thủy sản giá trị cao. Đây được xem là bước chuyển mang tính chiến lược, giúp nông nghiệp Thành phố thích ứng với quá trình đô thị hóa và tạo nền tảng cho sự hình thành nền nông nghiệp đô thị hiện đại.

Sự thay đổi về chất của nền nông nghiệp TP Hồ Chí Minh đã được cụ thể hóa bằng những mô hình sản xuất mang lại giá trị cao, mở rộng các vùng nguyên liệu đạt chuẩn và nâng cao giá trị nông sản. Người nông dân không chỉ là người sản xuất đơn thuần mà đang trở thành những chủ thể tích cực trong chuỗi giá trị nông nghiệp hiện đại.

Tại xã Châu Pha, TP Hồ Chí Minh, Hợp tác xã Sản xuất Nông nghiệp và Dịch vụ Châu Pha hiện phát triển 55 ha rau sạch đạt chuẩn VietGAP; trong đó, có 20 ha phục vụ xuất khẩu sang thị trường châu Âu. Ông Nguyễn Viết Tự, Giám đốc Hợp tác xã cho biết, điểm khác biệt của mô hình là việc ứng dụng công nghệ cao trong toàn bộ quy trình sản xuất. Nhờ đó, mỗi tuần hợp tác xã xuất khẩu khoảng 3 tấn rau gia vị sang thị trường châu Âu. Trong năm 2026, đơn vị đặt mục tiêu xuất khẩu thêm sản phẩm ớt sang Hàn Quốc, từng bước khẳng định thương hiệu nông sản trên thị trường quốc tế.

“Từ hệ thống nhà màng, tưới tự động đến phần mềm quản lý sản xuất đều được áp dụng nhằm bảo đảm sản phẩm đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về chất lượng và truy xuất nguồn gốc, giúp hợp tác xã đưa sản phẩm sang thị trường khó tính”, ông Nguyễn Viết Tự chia sẻ.

Nếu trước đây người sản xuất chủ yếu quan tâm đến năng suất và sản lượng thì nay ngày càng nhiều nông hộ chú trọng tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc, liên kết chuỗi và nhu cầu thị trường. Ông Đỗ Thanh Hiền, nông dân tại xã Châu Pha cho biết, việc sản xuất theo quy trình nghiêm ngặt của hợp tác xã giúp sản phẩm được bao tiêu với giá ổn định, thu nhập gia đình đạt gần 300 triệu đồng mỗi năm, cao hơn nhiều so với trước đây.

Đến kinh tế nông nghiệp đô thị

Theo ông Nguyễn Thanh Hiền, Phó Trưởng ban Quản lý Khu Nông nghiệp Công nghệ cao TP Hồ Chí Minh, sự thay đổi tư duy từ chú trọng "sản lượng" sang tập trung "giá trị" là một trong những dấu ấn nổi bật làm thay đổi căn bản diện mạo nền nông nghiệp thành phố trong nửa thế kỷ qua.

“Từ tư duy sản xuất nông nghiệp, thành phố từng bước chuyển sang tư duy “kinh tế nông nghiệp đô thị”, chuyển đổi từ sản xuất nông nghiệp truyền thống, hiệu quả thấp sang sản xuất nông nghiệp đô thị hiện đại, nơi mỗi mét vuông đất đều được tối ưu hóa bằng khoa học công nghệ để mang lại hiệu quả kinh tế cao nhất”, ông Hiền cho biết.

Nếu sự thay đổi tư duy là nền tảng thì khoa học công nghệ chính là động lực tạo nên cuộc cách mạng sâu rộng trong nông nghiệp TP Hồ Chí Minh. Điều này được minh chứng rõ nét nhất từ hiệu quả sau 20 năm hình thành và phát triển của Khu Nông nghiệp Công nghệ cao TP Hồ Chí Minh.

Sau 20 năm, đơn vị xây dựng hơn 150 quy trình kỹ thuật sẵn sàng chuyển giao, có 6 tiến bộ kỹ thuật được công nhận cấp quốc gia và hơn 60 doanh nghiệp được ươm tạo thành công. Từ đây, nhiều công nghệ nhà màng, tưới nhỏ giọt, công nghệ sinh học và sản xuất giống chất lượng cao đã được chuyển giao cho các địa phương trên cả nước.

Từ cái nôi công nghệ, nhiều quy trình tiên tiến được nghiên cứu và hoàn thiện, nhiều mô hình canh tác ứng dụng công nghệ thông minh ra đời, giúp nâng cao hiệu quả sản xuất, tiết kiệm chi phí và ổn định chất lượng sản phẩm, đồng thời thay đổi diện mạo nền nông nghiệp hướng đến nông nghiệp đô thị.

TS. Nguyễn Hải An, Giám đốc Trung tâm Công nghệ sinh học TP Hồ Chí Minh cho rằng, cùng với việc hoàn thiện quy hoạch nông nghiệp đô thị trong không gian phát triển mới, thành phố cần tiếp tục đầu tư cho đào tạo nguồn nhân lực, hỗ trợ hợp tác xã, doanh nghiệp khởi nghiệp và đẩy mạnh phổ cập kiến thức khoa học công nghệ trong cộng đồng.

“Những nỗ lực đó đang góp phần tạo nên hệ sinh thái nông nghiệp công nghệ cao ngày càng hoàn chỉnh, nơi khoa học công nghệ hiện diện trong mọi khâu từ nghiên cứu giống, sản xuất, quản lý trang trại đến chế biến và tiêu thụ sản phẩm”, TS. Nguyễn Hải An chia sẻ.

Đặc biệt, cùng với quá trình chuyển đổi số, các doanh nghiệp nông nghiệp đã đưa vào ứng dụng blockchain truy xuất nguồn gốc, hệ thống cảm biến môi trường, thiết bị bay không người lái, tự động hóa trong trồng trọt, chăn nuôi và thủy sản. Chuỗi giá trị nông sản cũng được kết nối chặt chẽ hơn giữa sản xuất, chế biến và thị trường tiêu thụ.

Nửa thế kỷ phát triển, từ áp lực thu hẹp đất đai đến lựa chọn con đường phát triển khác biệt: lấy khoa học công nghệ làm chìa khóa nâng cao giá trị trên từng mét vuông đất canh tác, hành trình đó không chỉ làm thay đổi diện mạo sản xuất nông nghiệp mà còn khẳng định vai trò tiên phong của TP Hồ Chí Minh trong quá trình hiện đại hóa nông nghiệp Việt Nam, tạo nền tảng để bước tiếp vào kỷ nguyên nông nghiệp thông minh và phát triển xanh.

Bài cuối: Kiến tạo trung tâm đổi mới sáng tạo nông nghiệp