Vượt rào cản kỹ thuật không chỉ dựa vào thuế quan

Sáng 24/7, tại TP Hồ Chí Minh, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với UBND TP Hồ Chí Minh tổ chức Hội nghị "Cập nhật các quy định về an toàn thực phẩm và kiểm dịch động, thực vật (SPS) trong Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA), Việt Nam - Vương quốc Anh và Bắc Ai-len (UKVFTA)".

Tại hội nghị, nhiều ý kiến cho biết, các thị trường xuất khẩu lớn đang đồng loạt nâng cao hàng rào kỹ thuật, đặt doanh nghiệp nông, thủy sản Việt Nam trước yêu cầu phải chuyển từ đáp ứng quy định sang chủ động quản trị rủi ro trong toàn bộ chuỗi sản xuất. Trong bối cảnh các hiệp định thương mại tự do đã từng bước cắt giảm thuế quan, tiêu chuẩn kỹ thuật và các yêu cầu về phát triển bền vững đang trở thành yếu tố quyết định khả năng thâm nhập và duy trì thị trường của hàng hóa Việt Nam.

Ông Ngô Hồng Phong, Cục trưởng Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), khẳng định các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới tiếp tục mở ra dư địa lớn cho nông sản Việt. Tuy nhiên, để tận dụng hiệu quả các cam kết này, doanh nghiệp phải thích ứng với hệ thống tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của các thị trường nhập khẩu.

EU và Vương quốc Anh hiện là hai thị trường xuất khẩu quan trọng của Việt Nam. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản sang châu Âu đạt 9,28 tỷ USD, chiếm khoảng 13% tổng kim ngạch toàn ngành, đứng thứ ba sau Trung Quốc và Hoa Kỳ. Cùng với việc cắt giảm thuế quan theo EVFTA và UKVFTA, các yêu cầu về an toàn thực phẩm, kiểm dịch động thực vật, truy xuất nguồn gốc, môi trường và phát triển bền vững cũng liên tục được cập nhật.

Điều này đồng nghĩa, lợi thế thuế quan sẽ không còn đủ để hàng hóa duy trì sức cạnh tranh nếu doanh nghiệp không đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật. Chỉ một thay đổi về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, hồ sơ kiểm dịch hay quy định ghi nhãn cũng có thể khiến lô hàng bị cảnh báo, tăng tần suất kiểm tra hoặc bị trả về.

Ông Hồ Trúc Thanh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn TP Hồ Chí Minh cho biết, năng lực cạnh tranh hiện nay không còn được quyết định bởi quy mô sản xuất hay chi phí mà phụ thuộc vào khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. TP Hồ Chí Minh hiện có hơn 450 doanh nghiệp xuất khẩu nông, lâm, thủy sản; kim ngạch xuất khẩu 6 tháng đầu năm 2026 đạt khoảng 8,29 tỷ USD. Thành phố đang thúc đẩy chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, nâng cao năng lực logistics và hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn SPS của các thị trường xuất khẩu.

Chủ động quản trị rủi ro từ vùng nguyên liệu

Theo TS Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, các thành viên WTO đã ban hành 601 thông báo về dự thảo hoặc biện pháp SPS có hiệu lực. Trong đó, EU có 74 thông báo và Vương quốc Anh có 15 thông báo.

Đáng chú ý, EU tiếp tục siết chặt mức dư lượng tối đa (MRL) đối với nhiều hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật, có trường hợp giảm xuống chỉ còn 0,01 - 0,05 mg/kg. Một số hoạt chất đã bị cấm tại Việt Nam như endosulfan tiếp tục nằm trong diện kiểm soát nghiêm ngặt, đồng thời nhiều hoạt chất khác cũng được điều chỉnh theo hướng hạn chế hơn.

Điều này đồng nghĩa, nhiều loại thuốc bảo vệ thực vật vẫn được phép sử dụng trong nước phải được kiểm soát chặt chẽ hơn nếu sản phẩm hướng đến thị trường EU. Trong khi đó, Vương quốc Anh có một số quy định linh hoạt hơn, song sự khác biệt giữa hai thị trường buộc doanh nghiệp phải xây dựng quy trình quản lý riêng thay vì áp dụng một tiêu chuẩn chung.

Bên cạnh việc siết dư lượng, EU vẫn duy trì tần suất kiểm tra cao. Trong 6 tháng đầu năm 2026, đậu bắp và ớt thuộc chi Capsicum bị kiểm tra với tần suất 50%; thanh long 30%; sầu riêng tươi hoặc ướp lạnh 20%. EU cũng áp dụng các yêu cầu nghiêm ngặt về kiểm dịch thực vật. Hiện chỉ có 5 loại quả gồm dứa, dừa, sầu riêng, chuối và chà là được miễn giấy chứng nhận kiểm dịch.

Đối với thủy sản, EU yêu cầu kiểm soát toàn bộ chuỗi sản xuất theo nguyên tắc "từ trang trại đến bàn ăn". Đến năm 2026, Việt Nam có 510 cơ sở đủ điều kiện xuất khẩu vào EU và 617 cơ sở đủ điều kiện xuất khẩu vào Vương quốc Anh. Hàng xuất khẩu sang EU phải được cấp chứng thư y tế trên hệ thống điện tử TRACES NT, trong khi Vương quốc Anh sử dụng hệ thống BTOM với một số quy trình và mẫu chứng thư riêng.

Theo các chuyên gia, các cảnh báo gần đây của EU đối với thủy sản Việt Nam chủ yếu liên quan đến dư lượng kháng sinh, thuốc thú y, chất cấm, cùng những tồn tại về truy xuất nguồn gốc và "thẻ vàng" IUU.

Một xu hướng mới được nhấn mạnh tại hội nghị là yêu cầu của EU đang mở rộng từ an toàn thực phẩm sang chuyển đổi số và phát triển bền vững. Theo lộ trình, từ ngày 17/1/2028, hệ thống ELAN thuộc nền tảng TRACES sẽ được áp dụng đầy đủ để số hóa nhiều thủ tục chuyên ngành ngoài hải quan.

Bên cạnh đó, từ năm 2028, các nhà nhập khẩu EU sẽ phải thu thập dữ liệu phát thải carbon từ các nhà cung cấp ngoài khối. Đáng chú ý, Quy định về bao bì và chất thải bao bì (PPWR) sẽ có hiệu lực từ ngày 12/8/2026; từ năm 2030, nhiều loại bao bì nhựa dùng một lần sẽ bị cấm lưu hành tại EU. Một số quốc gia như Đức cũng đã yêu cầu doanh nghiệp xuất khẩu đăng ký bao bì và thực hiện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR).

Các chuyên gia khuyến nghị, doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy "xử lý sau cảnh báo" sang chủ động kiểm soát rủi ro ngay từ vùng nguyên liệu; quản lý chặt việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, truy xuất nguồn gốc, ghi nhãn, vật liệu tiếp xúc thực phẩm và thường xuyên cập nhật quy định của từng thị trường.

Trong bối cảnh các rào cản kỹ thuật ngày càng trở thành "tấm vé thông hành" vào các thị trường cao cấp, khả năng thích ứng với tiêu chuẩn SPS, chuyển đổi số và phát triển bền vững sẽ quyết định sức cạnh tranh của nông, thủy sản Việt Nam tại EU và Vương quốc Anh trong thời gian tới.