Theo trang Al Jazeera, Ramesh Kumar, 42 tuổi, đứng bên cánh đồng lúa mì ở Gurdaspur, bang Punjab (Ấn Độ), lặng lẽ tính toán cho vụ mùa năm nay. Trong đầu anh là những con số quen thuộc: chi phí phân bón, sản lượng dự kiến, giá bán trên thị trường.

Nhưng chỉ ít phút sau, những phép tính ấy chuyển sang những nỗi lo đời sống: học phí cho con, chi tiêu gia đình, khoản nợ đến hạn và số tiền dành dụm cho đám cưới của con gái Varsha.

“Tôi không biết năm nay có xoay xở nổi không. Mọi thứ phụ thuộc vào mùa vụ”, anh nói.

Sự bất định đến một cách âm thầm nhưng rõ rệt. Phân bón – mặt hàng từng khá ổn định trong sản xuất nông nghiệp – nay trở nên đắt đỏ và khó tiếp cận đúng thời điểm. Với anh Kumar, vấn đề không chỉ là chi phí tăng, mà là ranh giới mong manh giữa ổn định và áp lực tài chính.

“Nếu giá còn tăng, chúng tôi buộc phải cắt giảm ở đâu đó. Có thể phải hoãn đám cưới. Nếu tình hình xấu hơn, việc học của con cũng bị ảnh hưởng”, anh nói.

Khi sắp đến hạn nộp học phí cho con trai, còn khoản tiết kiệm cho tương lai của con gái vẫn dang dở, anh Kumar thừa nhận: “Ngay cả khi thuận lợi, chúng tôi cũng chỉ đủ xoay xở. Nếu mất mùa, phải tính toán lại mọi thứ - ưu tiên cái gì, trì hoãn cái gì”.

Không chỉ riêng anh, với hàng triệu nông dân Nam Á, cuộc xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran, tưởng chừng như xa xôi, đang trực tiếp len lỏi vào từng quyết định trong gia đình.

Cú sốc từ “yết hầu” năng lượng

Tâm điểm của khủng hoảng là eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược nằm giữa Iran và Oman, nơi trung chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu.

Sau các cuộc không kích vào Tehran cuối tháng 2, tuyến vận tải này đã bị gián đoạn, kéo theo hiệu ứng dây chuyền. LNG - nguyên liệu đầu vào quan trọng để sản xuất phân bón chứa nitơ - bị chậm vận chuyển, chi phí bảo hiểm và logistics tăng mạnh, khiến nguồn cung toàn cầu bị siết lại.

Với nông nghiệp, đây là cú sốc trực diện. Phân bón thiếu hụt hoặc tăng giá sẽ nhanh chóng làm giảm năng suất, đẩy chi phí sản xuất lên cao và cuối cùng phản ánh vào giá lương thực.

Điểm yếu của Nam Á

Nam Á – nơi sinh sống của gần 2 tỷ dân – phụ thuộc lớn vào mô hình nông nghiệp thâm canh, sử dụng nhiều phân bón để duy trì sản lượng lúa mì, gạo và các cây trồng thiết yếu.

Mức độ phụ thuộc vào tuyến Hormuz khác nhau giữa các quốc gia, nhưng đều ở mức đáng kể. Ấn Độ nhập khẩu khoảng 30 - 35% nguyên liệu phân bón và khí đốt qua các tuyến liên quan đến Hormuz. Pakistan có 20 -25% lượng phân bón nhập khẩu đi qua khu vực này, Bangladesh phụ thuộc khoảng 25 - 30%. Nepal gần như nhập khẩu toàn bộ phân bón, trong đó phần lớn chịu ảnh hưởng gián tiếp từ tuyến vận tải này.

Chỉ cần gián đoạn nhỏ cũng đủ tạo ra hiệu ứng lan tỏa, tác động đến sinh kế của hàng trăm triệu nông dân.

Khoảng cách giữa chính sách và thực tế

Giới chức các nước đã lên tiếng trấn an. Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi khẳng định nguồn cung phân bón cho mùa vụ sắp tới vẫn được đảm bảo, nhờ đa dạng hóa nguồn nhập khẩu và tăng sản xuất trong nước. Tuy nhiên, thực tế tại nông thôn cho thấy mức độ lo ngại đang gia tăng.

Tại Pampore, bang Kashmir, nông dân Ghulam Rasool cho biết tín hiệu giá luôn đến sớm hơn tình trạng thiếu hụt thực tế. “Chỉ cần nghe tin chiến sự hay gián đoạn vận chuyển, giá đã tăng”, ông nói.

Phản ứng phổ biến của nông dân là chủ động giảm lượng phân bón sử dụng để hạn chế rủi ro. “Nếu dùng ít, năng suất sẽ giảm. Nhưng đôi khi không còn lựa chọn nào khác”, ông Rasool thừa nhận.

Những phép tính khó khăn

Tại Pakistan, nông dân trồng lúa mì Muneer Ahmad cho biết bất kỳ biến động chi phí nào cũng lập tức tác động đến đời sống. “Chúng tôi đã mắc nợ và có nhiều khoản chi. Giá tăng là cảm nhận ngay”, anh nói.

Ở Bangladesh, tình trạng cung ứng trở nên thất thường: “Có lúc có, lúc không. Và khi có thì giá cao hơn”, nông dân tên Mohammad Ibrahim nói.

Trong khi đó, tại Nepal, nỗi lo lớn nhất là chậm trễ nguồn cung. Nông dân Meghnath Aryal cho biết nếu phân bón không đến đúng lúc, mùa vụ sẽ bị ảnh hưởng.

Các chính phủ đang tìm cách ứng phó - từ mở rộng nhập khẩu, tìm nguồn thay thế đến khuyến khích sử dụng phân bón hữu cơ. Tuy nhiên, các giải pháp này cần thời gian để phát huy hiệu quả.

Áp lực giá lương thực

Phân bón là yếu tố then chốt giúp duy trì năng suất và đảm bảo an ninh lương thực. Khi nguồn cung bị gián đoạn hoặc chi phí tăng, sản lượng giảm là hệ quả khó tránh, kéo theo giá thực phẩm leo thang.

Điều này đặc biệt nhạy cảm tại Nam Á - khu vực mà chi tiêu cho thực phẩm chiếm tỷ trọng lớn trong ngân sách hộ gia đình.

Trước đây, trợ cấp phân bón là công cụ quan trọng giúp ổn định giá. Tuy nhiên, khi giá quốc tế tăng mạnh, bài toán cân đối ngân sách trở nên khó khăn hơn, buộc các chính phủ phải lựa chọn giữa hỗ trợ nông dân và ổn định tài khóa.

Trở lại cánh đồng của Kumar, anh đã quyết định giảm lượng phân bón sử dụng trong vụ này - một lựa chọn mang tính đánh đổi. Sản lượng thấp đồng nghĩa thu nhập giảm, kéo theo những quyết định khó khăn hơn trong gia đình.

“Đó là rủi ro. Nhưng chúng tôi không còn nhiều lựa chọn. Học phí vẫn phải đóng. Chi tiêu không thể dừng lại. Còn đám cưới… sẽ phải tính sau”, anh nói.

Với anh và với nhiều nông dân khác trong khu vực, cuộc khủng hoảng này không còn là vấn đề địa chính trị.

“Với người khác, đó là chiến tranh. Còn với chúng tôi, đó là chuyện có thể lo cho gia đình hay không”, anh chia sẻ.