Phát biểu với hãng thông tấn nhà nước Anadolu ngày 9/8, ông Fidan nói: “Theo tầm nhìn của tổng thống, chúng ta không nên chỉ giới hạn ở ba quốc gia. Chúng ta nên mở rộng và nếu cần thiết, đưa tất cả các quốc gia vào khuôn khổ này”.

Ngày 7/8, Thổ Nhĩ Kỳ, Saudi Arabia và Pakistan đã ký Thỏa thuận Phòng thủ chung Mecca. Đây là động thái mà các nhà phân tích cho rằng có thể là bước tiến hướng tới cấu trúc an ninh mới trong khu vực.

Hiệp ước này quy định những gì?

Hiệp ước quốc phòng Mecca được xây dựng trên cơ sở thỏa thuận trước đó mà Saudi Arabia và Pakistan đạt được cách đây một năm.

Các quan chức khu vực cho rằng hiệp ước cuối cùng có thể được mở rộng để kết nạp các quốc gia khác, qua đó tăng cường vai trò của hiệp ước như cơ chế bảo đảm an ninh và răn đe tập thể.

Điểm cốt lõi của hiệp ước là điều khoản mang tính chất tương tự NATO, theo đó tấn công nhằm vào bất kỳ quốc gia nào trong ba nước sẽ bị coi là tấn công nhằm vào cả ba nước, dù các chi tiết vẫn chưa được hoàn thiện.

Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan cho biết các đồng minh sẽ tham vấn để quyết định mức độ, hình thức và phương thức hỗ trợ mà họ sẽ yêu cầu trong trường hợp xảy ra cuộc tấn công. Tuy nhiên, không quốc gia nào bị coi là mối đe dọa chừng nào một nước thành viên chưa bị tấn công.

Các quan chức Thổ Nhĩ Kỳ và Saudi Arabia nhấn mạnh hiệp ước không nhằm thay thế liên minh hoặc quan hệ chiến lược nào khác. Thổ Nhĩ Kỳ, một thành viên NATO, cũng khẳng định thỏa thuận này không nhằm vào bất kỳ quốc gia nào, trong đó có Iran.

Những quốc gia nào có thể gia nhập tiếp theo?

Ai Cập là quốc gia duy nhất được quan chức của một trong các nước ký kết công khai đề cập đến khả năng gia nhập.

Ông Fidan mô tả Ai Cập là “đối tác tự nhiên” và cho biết ông kỳ vọng nước này sẽ chính thức gia nhập sau khi giải quyết các vấn đề kỹ thuật.

Ông Ali Bakir, Giáo sư quan hệ quốc tế, an ninh và quốc phòng tại Đại học Qatar, cho rằng việc Ai Cập gia nhập sẽ làm tăng đáng kể trọng lượng chính trị, ảnh hưởng khu vực và hiệu quả hoạt động của hiệp ước nếu điều này trở thành hiện thực.

Ai Cập hiện có quan hệ hợp tác chặt chẽ với Saudi Arabia, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ. Ai Cập cùng 3 nước này tham gia nhóm R4 - cơ chế tham vấn về các vấn đề khu vực. Gần đây, Ai Cập cũng tăng cường quan hệ quân sự với Thổ Nhĩ Kỳ.

Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng Ai Cập có thể thận trọng trước những nghĩa vụ quân sự tiềm tàng đi kèm một hiệp ước quốc phòng mang tính ràng buộc với các quốc gia có lợi ích không phải lúc nào cũng đồng nhất với Ai Cập, cũng như những tác động đối với các hiệp ước hòa bình hiện có của nước này.

Ông Karim Elgendy, thành viên tại Chương trình Trung Đông và Bắc Phi của Chatham House, bình luận: “Ai Cập có thể chỉ tham gia nếu nội dung hiệp ước bảo vệ quan hệ viện trợ với Mỹ, không làm suy yếu các liên minh và hiệp ước hòa bình hiện có, đồng thời duy trì quyền tự quyết của nước này về thời điểm và địa điểm tham chiến. Nếu hiệp ước vẫn là một khuôn khổ chính trị, cho phép điều chỉnh từng phản ứng, Ai Cập có thể chấp nhận và cuối cùng có thể ký kết. Nếu hiệp ước trở thành nghĩa vụ có thể kéo lực lượng Ai Cập vào cuộc chiến của một nước khác, khả năng cao câu trả lời sẽ là không”.

Ông Elgendy cho biết thêm, những vấn đề kỹ thuật đang cản trở Ai Cập có thể liên quan cả khía cạnh pháp lý và tác chiến. Ông nói: “Về pháp lý, Ai Cập cần biết chính xác nước này cam kết bảo vệ điều gì và sẽ muốn có những đảm bảo để việc ký kết không bao giờ bị hiểu là cam kết chống Israel hoặc đứng về phía Thổ Nhĩ Kỳ trong các vấn đề Libya và Đông Địa Trung Hải”.

Theo ông Bakir, quyết định của Ai Cập sẽ phụ thuộc vào cách nước này cân nhắc lợi ích gia nhập với những phức tạp về ngoại giao. Ông cho rằng quyết định gia nhập hay không sẽ phụ thuộc vào mức độ giá trị chiến lược mà Ai Cập nhận được, cũng như khả năng quản lý quan hệ với các quốc gia có lợi ích đối lập hoặc thậm chí phản đối liên minh này.

Dù Ai Cập có chung những mối quan ngại về an ninh với ba nước kia, nhưng nước này không có cùng quan điểm về mối đe dọa vốn là nền tảng cho hiệp ước Mecca và có thể phản đối các cam kết về an ninh. Theo các chuyên gia, Ai Cập muốn tham gia các cơ chế an ninh khu vực chồng lấn, có phạm vi hẹp và liên quan đến từng vấn đề cụ thể... thay vì bị cuốn vào các cam kết quốc phòng với rủi ro và chi phí cao. Ai Cập vẫn có thể lựa chọn gia nhập hiệp ước trong tương lai, nhưng đây sẽ là quyết định phức tạp.

Một số quan chức cho rằng các quốc gia vùng Vịnh khác cũng có thể gia nhập liên minh này.

Trong một bài đăng trên X, cựu Thủ tướng Qatar Sheikh Hamad bin Jassim Al Thani bày tỏ hy vọng tất cả các thành viên Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) sẽ chủ động tham gia hiệp ước. Ngoài Saudi Arabia, GCC còn có Qatar, Bahrain, Kuwait, Oman và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE).

Ông Fidan cũng đề cập khả năng kết nạp thêm các quốc gia trong khu vực, cho biết một số nước đã bày tỏ quan tâm.

Trong số các quốc gia vùng Vịnh, các chuyên gia đánh giá những cái tên cần theo dõi trước tiên là Qatar và Kuwait. Cả hai nước đều có quan hệ gần gũi với ba nước ký kết và có động lực mạnh nhất để tìm kiếm thêm bảo đảm an ninh sau khi cảm thấy bị tác động mạnh trong cuộc chiến giữa Mỹ - Israel và Iran cũng như sau cuộc không kích của Israel nhằm vào Doha hồi tháng 9/2025.

Theo ông Bakir, Qatar là quốc gia vùng Vịnh có thể tham gia nhất, tiếp đó là Kuwait. Ngoài ra, Azerbaijan, Syria và Jordan có thể gia nhập tương đối nhanh chóng.

Dù vậy, các chuyên gia cho rằng không có khả năng hiệp ước này trở thành một khối rộng lớn hơn. Ông nói: “Đây có vẻ là một liên minh tự nguyện, sẽ mở rộng theo từng trường hợp, dựa trên cách mỗi nước tự đánh giá rủi ro của mình”.