Trong một ngày hè oi bức tại Tokyo, người dân quận Nakano đã thực hiện một phép đo cho thấy sự chênh lệch đáng kể giữa nhiệt độ dưới tán cây và những khu vực không có bóng râm.

Theo Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA), nhiệt độ cao nhất tại Tokyo cuối tuần trước là 35,3 độ C. Tuy nhiên, các phép đo thực tế tại quận Nakano cho thấy cái nóng ở những khu vực không có bóng cây có thể khắc nghiệt hơn nhiều.

Đầu giờ chiều, dưới một cây anh đào núi gần ga Nakano, nhiệt độ được ghi nhận khoảng 37 độ C. Chỉ cách đó vài mét, trên mặt đường nhựa không có bóng râm, nhiệt độ đã vượt 44 độ C và lên tới gần 47 độ C ở vị trí cách mặt đất 50 cm.

“Dự báo thời tiết thường nói nhiệt độ cao nhất trong ngày là 35 hoặc 36 độ C. Nhưng bên ngoài tán cây, rất ít nơi thực sự ở mức đó. Thực tế, chúng ta đang đi bộ trên những con đường có nhiệt độ 46 độ C”, bà Sumiko Sasamoto, thành viên nhóm cộng đồng Minna no Kokage @Nakano, nói.

Ở một con phố có nhiều cây sồi Nhật Bản, nhiệt độ tại khu vực có bóng râm chỉ khoảng 36 độ C. Nhờ không khí lưu thông tốt, nơi đây thậm chí còn tạo cảm giác dễ chịu hơn so với những khu vực phơi nắng.

Những phép đo này cho thấy tán cây có thể tạo ra khác biệt rõ rệt trong môi trường đô thị, trong bối cảnh nhiệt độ tại nhiều nơi ở Nhật Bản ngày càng thường xuyên lên mức cuối 30 độ C, thậm chí 40 độ C do tác động của biến đổi khí hậu.

Đường nhựa và bê tông hấp thụ rồi tỏa nhiệt, làm gia tăng hiệu ứng đảo nhiệt đô thị. Trong bối cảnh đó, cây xanh không chỉ tạo bóng mát mà còn là một trong những giải pháp giúp giảm tác động của nắng nóng tại các thành phố. Tuy nhiên, nghịch lý là diện tích cây xanh đô thị ở Nhật Bản lại đang suy giảm.

Tokyo thiếu tán cây

Tại 23 quận trung tâm Tokyo, tỷ lệ che phủ tán cây - phần diện tích đất được bao phủ bởi cành và lá khi nhìn từ trên xuống - giảm từ 9,2% năm 2013 xuống 7,3% năm 2022, theo nghiên cứu năm 2024 của Kinya Shiraishi và Toru Terada, hai nhà nghiên cứu thuộc Đại học Tokyo.

Đây là một trong những chỉ số được sử dụng để đánh giá mức độ phủ xanh đô thị. Tỷ lệ 7,3% của Tokyo thấp hơn đáng kể so với New York (23,4%), Paris (21%), Barcelona (25%) và Melbourne (15,3%).

“Xét việc tỷ lệ che phủ tán cây của Tokyo chưa đến 10%, tình hình thực sự đáng lo ngại”, ông Shiraishi nhận định.

Xu hướng này không chỉ diễn ra tại Tokyo. Theo Viện Quản lý Đất đai và Cơ sở hạ tầng Quốc gia Nhật Bản, năm 2022, số cây xanh ven đường trên cả nước còn khoảng 6,29 triệu, giảm 500.000 cây so với mức đỉnh năm 2002.

Trong khi nhiều thành phố ở Bắc Mỹ và Australia đặt mục tiêu cụ thể về tỷ lệ che phủ tán cây, Nhật Bản chưa áp dụng chỉ số này làm chuẩn. Chính quyền địa phương thường sử dụng các chỉ số rộng hơn, bao gồm cả cỏ và cây bụi.

Ông Shiraishi cho rằng Tokyo, dù đang đối mặt với nhiệt độ trung bình tăng và hiệu ứng đảo nhiệt, vẫn chưa đưa lâm nghiệp đô thị vào quy hoạch một cách đầy đủ.

Vì sao cây xanh ngày càng ít?

Phân tích ảnh vệ tinh và dữ liệu sử dụng đất cho thấy trong 10 năm đến năm 2023, diện tích tán cây tại Tokyo giảm 38% trên đất công và 57% trên đất tư nhân.

Khu dân cư chịu mức suy giảm lớn nhất. Riêng các khu nhà ở riêng lẻ mất 39,8% diện tích tán cây, tiếp đến là đường giao thông 14,7%, các cơ sở giáo dục và văn hóa 10,8% và công viên 10,4%.

Nhiều ngôi nhà cũ ở Tokyo từng có những khu vườn rộng với nhiều cây lớn. Tuy nhiên, khi chủ đất ngày càng cao tuổi, một số gia đình có xu hướng bán đất để giảm chi phí chăm sóc cây.

Thuế thừa kế cao cũng là một yếu tố được ông Shiraishi đề cập. Mức thuế cao nhất tại Nhật Bản lên tới 55%. Sau khi chủ sở hữu qua đời, gia đình đôi khi phải bán một phần đất để có tiền nộp thuế. Trong bối cảnh giá đất Tokyo tăng, các nhà phát triển thường chia những khu đất lớn thành nhiều lô nhỏ để xây nhà, kéo theo việc cây xanh bị chặt bỏ.

Một số chính quyền địa phương ở Tokyo khuyến khích người dân giữ lại cây lớn bằng cách công nhận chúng là “cây được bảo tồn”, đồng thời hỗ trợ chi phí cắt tỉa và kiểm tra định kỳ. Tuy nhiên, những biện pháp này chưa đủ sức ràng buộc và chủ sở hữu vẫn có thể chặt cây.

“Cây xanh đô thị cũng đang suy giảm ở nhiều nơi trên thế giới”, ông Shiraishi nói, cho rằng áp lực tái phát triển và điều kiện sinh trưởng khắc nghiệt trong không gian đô thị là những thách thức phổ biến.

Tuy vậy, ông chỉ ra rằng một số thành phố như New York đang nỗ lực ngăn đà suy giảm hoặc khôi phục diện tích tán cây, trong khi sự bảo vệ pháp lý đối với lâm nghiệp đô thị tại Nhật Bản vẫn còn hạn chế.

Từ "tán cây" đến "khu rừng" đô thị

Theo ông Shiraishi, Nhật Bản cần có thêm chính sách khuyến khích các hộ dân giữ lại những cây lớn trên đất của mình, đồng thời đưa lâm nghiệp đô thị trở thành một phần thực chất trong quy hoạch.

Cách tiếp cận này không chỉ dừng ở việc trồng thêm cây, mà còn đòi hỏi kế hoạch dài hạn để chăm sóc, duy trì và phát huy giá trị của cây xanh trong thành phố.

Tuy nhiên, ông cũng cho rằng các chính sách cần tính đến những mặt trái. Cây xanh đòi hỏi chi phí chăm sóc, tán cây dày có thể khiến không gian thiếu ánh sáng; một số người có thể bị dị ứng hoặc không thích lá rụng, côn trùng và chim chóc.

“Những mối quan tâm rất khác nhau tùy từng cá nhân, cộng đồng hay quốc gia. Vì vậy, chính sách cần cân nhắc thận trọng ý kiến của người dân, thay vì bỏ qua chúng”, ông nói.

Một hướng đi khác là khuyến khích người dân trực tiếp tham gia quản lý cây xanh đô thị.

Bà Kaoru Morimoto, đồng sáng lập nhóm Minna no Kokage @Nakano, thành lập nhóm vào tháng 2/2025 sau khi trải qua một mùa hè khắc nghiệt và nhận thấy khuôn viên các đền thờ có nhiều cây xanh mát hơn đáng kể.

Năm ngoái, nhóm đo nhiệt độ tại 43 địa điểm trong quận và phát hiện vào ngày nhiệt độ lên tới 35 độ C, những khu vực có bóng râm có thể mát hơn tới 13,5 độ C so với nơi có ánh nắng trực tiếp.

Nhóm đã gửi kết quả cho chính quyền quận, đồng thời đề xuất đưa tỷ lệ che phủ tán cây thành một mục tiêu chính sách. Chính quyền chưa thông qua đề xuất nhưng đã quan tâm đến ý tưởng xây dựng một “khu vực kiểu mẫu” với cây xanh ven đường, có sự tham gia của người dân.

Năm nay, nhóm dự kiến mở rộng số điểm đo để có dữ liệu chính xác hơn. Người tham gia cũng được khuyến khích xác định loài cây bằng ứng dụng điện thoại và trực tiếp cảm nhận sự khác biệt giữa không khí dưới tán cây và ngoài nắng.

“Hãy làm quen và gần gũi hơn với cây xanh”, bà Morimoto nói. Theo bà, người dân có thể chạm, ôm hoặc áp tai vào thân cây, đồng thời quan sát các loài động vật sống xung quanh.

Khi bà Morimoto và bà Sasamoto tiếp tục đo nhiệt độ gần cây anh đào núi bên ngoài ga Nakano, vài con chim bồ câu tìm đến trú dưới bóng cây.

Một hình ảnh giản dị nhưng cho thấy rõ giá trị của những khoảng xanh giữa đô thị: ngay cả những chú chim ở Tokyo cũng biết tìm bóng cây để tránh cái nóng gay gắt của mùa hè.