Theo The EurAsian Times, chương trình máy bay chiến đấu thế hệ thứ sáu của Chương trình Không quân Chiến đấu Toàn cầu (GCAP) là dự án hợp tác giữa Anh, Nhật Bản và Italy. Dự án này đang có những dấu hiệu chậm tiến độ khi các cam kết ngân sách từ phía Anh chưa được làm rõ, khiến Nhật Bản ngày càng mất kiên nhẫn. Trong bối cảnh đó, nhiều quốc gia như Ấn Độ và Ba Lan bắt đầu bày tỏ quan tâm tham gia, mở ra khả năng mở rộng quy mô dự án.

Thách thức tài chính

GCAP được xây dựng trên nền tảng hợp nhất hai chương trình tiêm kích thế hệ mới là Tempest của Anh và F-X của Nhật Bản, với sự tham gia của các tập đoàn quốc phòng gồm BAE Systems, Leonardo và Mitsubishi Heavy Industries. Liên minh này đặt mục tiêu đầy tham vọng: thử nghiệm nguyên mẫu vào năm 2027 và đưa máy bay vào biên chế từ năm 2035.

Tuy nhiên, những trục trặc tài chính và chậm trễ hợp đồng đang đe dọa đẩy lùi mốc thời gian này thêm vài năm. Tâm điểm của vấn đề nằm ở việc Anh chưa hoàn tất Kế hoạch Đầu tư Quốc phòng - yếu tố then chốt để giải ngân cho các giai đoạn thiết kế và phát triển ban đầu.

Việc trì hoãn này khiến hợp đồng quan trọng giữa tổ chức điều phối GCAP và liên doanh công nghiệp Edgewing chưa thể được ký kết đúng hạn. Các nguồn tin trong ngành cho biết tiến độ kỹ thuật và thiết kế hiện vẫn được duy trì bằng nguồn ngân sách quốc gia, nhưng nguy cơ cạn vốn từ phía Anh trong thời gian tới đang trở thành mối lo thực sự.

Nhật Bản lo ngại tụt hậu

Sự chậm trễ từ phía Anh đang khiến Nhật Bản ngày càng nghi ngờ mức độ cam kết của đối tác. Một số nguồn tin mô tả tình hình là rất tệ, trong khi các bên tham gia thừa nhận Tokyo đang ngày càng thất vọng.

Đối với Nhật Bản, việc đảm bảo tiến độ GCAP mang ý nghĩa chiến lược. Nếu dự án bị trì hoãn, nước này có thể đối mặt với khoảng trống năng lực không quân trong bối cảnh Trung Quốc đã bắt đầu thử nghiệm hai nguyên mẫu tiêm kích thế hệ 6, được cho là J-36 và J-50.

Khác biệt về định hướng phát triển cũng là một yếu tố gây căng thẳng. Trong khi Anh và Italy ưu tiên xây dựng một hệ thống của các hệ thống khi kết hợp máy bay có người lái với UAV trong lộ trình linh hoạt hơn, thì Nhật Bản lại đặt mục tiêu rõ ràng là đưa vào vận hành một tiêm kích mới ngay trong giữa thập niên 2030.

Dù Thủ tướng Anh Keir Starmer từng trấn an phía Nhật trong chuyến thăm Tokyo đầu năm nay, nhưng những cam kết này chưa đủ sức thuyết phục nếu thiếu một kế hoạch tài chính cụ thể.

Mở rộng đối tác để chia sẻ gánh nặng

Trong bối cảnh chi phí chương trình đã tăng gấp ba lần so với ban đầu, Nhật Bản đang dần thay đổi lập trường, sẵn sàng cân nhắc hợp tác với các đối tác mới nhằm giảm áp lực tài chính.

Ba Lan là một trong những quốc gia tích cực tiếp cận GCAP. Thứ trưởng Tài sản Nhà nước Ba Lan Konrad Gołota cho biết nước này đã tiến hành thảo luận với các đối tác Nhật Bản và Italy, đồng thời nhận được tín hiệu tích cực về khả năng hợp tác trong tương lai.

Phía Anh cũng tỏ ra cởi mở với việc mở rộng thành viên. Bộ trưởng Quốc phòng Anh John Healey khẳng định ba nước sáng lập sẵn sàng đối thoại với các quốc gia quan tâm, với khả năng trở thành đối tác trong tương lai.

Ngoài Ba Lan và Ấn Độ, Đức cũng đã đề cập khả năng tham gia GCAP trong chuyến thăm Italy đầu năm 2026, trong bối cảnh Berlin gặp khó khăn khi hợp tác với Pháp trong dự án FCAS. Italy bày tỏ sẵn sàng xem xét đề xuất này.

Trước đó, Saudi Arabia từng đề nghị tham gia từ năm 2023 với cam kết hỗ trợ tài chính lớn, nhưng bị Nhật Bản phản đối do lo ngại về đóng góp công nghệ, rủi ro an ninh và chính sách xuất khẩu.

Cân bằng giữa mở rộng và kiểm soát rủi ro

Việc tìm kiếm thêm đối tác có thể giúp GCAP giảm áp lực tài chính, nhưng cũng đặt ra bài toán cân bằng giữa mở rộng và kiểm soát tiến độ. Nhật Bản hiện ưu tiên duy trì động lực phát triển và hạn chế rủi ro, trong khi Anh và Italy có xu hướng linh hoạt hơn trong việc tiếp nhận các đối tác mới.

Diễn biến của GCAP trong thời gian tới sẽ phụ thuộc lớn vào khả năng Anh giải quyết các vướng mắc ngân sách, cũng như cách ba quốc gia sáng lập điều chỉnh chiến lược hợp tác để vừa đảm bảo tiến độ, vừa duy trì lợi ích dài hạn trong cuộc đua phát triển tiêm kích thế hệ mới.