Dự án dự kiến được tài trợ thông qua chương trình hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) của Nhật Bản. Đây sẽ là lần đầu tiên Tokyo sử dụng ODA trong hợp tác với Malaysia liên quan đến khai thác và tinh luyện đất hiếm.

Theo kế hoạch ban đầu, Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) đã cử các chuyên gia về địa chất tài nguyên và hóa học môi trường tới Malaysia từ tháng 2 để tiến hành khảo sát. Hai bên hiện đang thảo luận về mục tiêu và các chi tiết cụ thể của dự án.

Một phần quan trọng của chương trình là đào tạo nguồn nhân lực. Khoảng 10 chuyên gia Malaysia, bao gồm các kỹ sư trong lĩnh vực chế biến khoáng sản, dự kiến sẽ được cử sang Nhật Bản để tham gia các khóa đào tạo kỹ thuật.

Tokyo dự kiến chia sẻ các công nghệ tinh luyện thân thiện môi trường. Trong quy trình xử lý đất hiếm, các hóa chất thường được sử dụng để tách và thu hồi các nguyên tố từ bùn quặng. Quá trình này có thể tạo ra chất thải chứa vật liệu phóng xạ và gây ô nhiễm đất xung quanh nhà máy nếu không được kiểm soát chặt chẽ.

Theo số liệu của chính phủ Malaysia, quốc gia này ước tính sở hữu khoảng 16 triệu tấn đất hiếm. Trong đó có các nguyên tố quan trọng như neodymium và dysprosium, vốn là vật liệu thiết yếu để sản xuất động cơ cho xe điện và nhiều thiết bị công nghệ cao.

Theo dữ liệu của Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ năm 2025, trữ lượng đất hiếm của Trung Quốc vào khoảng 44 triệu tấn, đứng đầu thế giới. Tuy nhiên, Malaysia vẫn chưa khai thác đáng kể nguồn tài nguyên này do hạn chế về công nghệ khai thác và chế biến.

Trung Quốc hiện kiểm soát khoảng 90% năng lực tinh luyện đất hiếm toàn cầu, trong khi Malaysia chỉ chiếm khoảng 4%. Nhật Bản vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn nhập khẩu đất hiếm từ Trung Quốc, dù đã nỗ lực tìm kiếm các nguồn thay thế trong nhiều năm qua.

Thông qua dự án tại Malaysia, Tokyo kỳ vọng thúc đẩy phát triển các nguồn cung ngoài Trung Quốc. Đồng thời, việc tăng cường hợp tác công nghệ cũng có thể giúp Nhật Bản giành được quyền ưu tiên tiếp nhận nguồn đất hiếm từ Malaysia trong tương lai.

Động thái này diễn ra trong bối cảnh căng thẳng thương mại và công nghệ giữa Trung Quốc và Nhật Bản gia tăng. Vừa qua, Bắc Kinh thông báo cấm xuất khẩu các mặt hàng lưỡng dụng, bao gồm hàng hóa và công nghệ có thể sử dụng cho cả mục đích dân sự và quân sự, đối với 20 thực thể của Nhật Bản. Quyết định này làm dấy lên lo ngại rằng đất hiếm có thể nằm trong danh mục bị hạn chế.

Trung Quốc hiện cũng tham gia hỗ trợ phát triển ngành đất hiếm tại Malaysia. Trong chuyến thăm Kuala Lumpur của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào tháng 4/2025, Bắc Kinh đã bày tỏ sẵn sàng giúp Malaysia nâng cao năng lực khai thác và chế biến đất hiếm.

Tuy nhiên, các dự án do Trung Quốc triển khai thường đưa kỹ sư từ trong nước sang vận hành, điều không hoàn toàn phù hợp với mong muốn của Malaysia trong việc tiếp nhận và làm chủ công nghệ.

Giới chức Nhật Bản cho rằng chương trình ODA của nước này có lợi thế về đào tạo dài hạn. Các chuyên gia và nhân viên JICA thường làm việc trực tiếp tại nước tiếp nhận để chuyển giao kỹ thuật và đào tạo nhân lực địa phương.

Song song với dự án tại Malaysia, Nhật Bản cũng đang tìm kiếm các nguồn cung đất hiếm khác. Chính phủ nước này dự kiến thúc đẩy khai thác tại Namibia ở tây nam châu Phi. Trong khi đó, tập đoàn thương mại Sojitz có kế hoạch mở rộng nhập khẩu đất hiếm từ Australia, tăng danh mục từ hai lên khoảng sáu nguyên tố đất hiếm trung bình và nặng vào giữa năm 2027.

Một quan chức Bộ Ngoại giao Nhật Bản cho biết nếu dự án hợp tác với Malaysia thành công, Tokyo có thể triển khai các sáng kiến tương tự với những nền kinh tế mới nổi khác nhằm xây dựng chuỗi cung ứng đất hiếm đa dạng và ổn định hơn.