Theo báo chí Anh ngày 10/8, nhiều cựu quan chức tình báo Mỹ cho rằng cách Tổng thống Donald Trump điều hành đất nước trong nhiệm kỳ hai mang những đặc điểm thường thấy ở các chính quyền có xu hướng tập trung quyền lực, trong đó các thiết chế kiểm soát quyền hành pháp ngày càng chịu nhiều sức ép.

Ông Paul Kolbe, cựu quan chức CIA, nhận định các nhà lãnh đạo chuyên quyền thường có những phương thức tương đối giống nhau trong quá trình giành và sử dụng quyền lực. Theo ông, một số diễn biến đang xảy ra tại Mỹ khiến ông liên tưởng đến những mô hình này.

Ông Mark Zaid, luật sư chuyên về an ninh quốc gia đang có tranh chấp pháp lý với chính quyền Trump sau khi bị thu hồi quyền tiếp cận thông tin mật vào năm ngoái, cũng cho rằng Nhà Trắng sẽ tiếp tục nỗ lực củng cố quyền lực của tổng thống.

Những cảnh báo này được đưa ra trong bối cảnh ông Trump trở lại Nhà Trắng với cam kết đối đầu với cái mà ông gọi là “nhà nước ngầm”, lực lượng mà ông cho rằng từng cản trở chương trình nghị sự của mình trong nhiệm kỳ đầu. Các cựu quan chức chỉ trích tổng thống cho rằng kể từ khi nhậm chức trở lại, ông đã gia tăng sức ép đối với những người phản đối và đặt nặng lòng trung thành trong bộ máy.

Ông Kolbe và ông Zaid đều tham gia “The Steady State”, mạng lưới gồm hơn 400 cựu quan chức tình báo và an ninh quốc gia Mỹ, được thành lập năm 2016 do lo ngại về xu hướng gia tăng chủ nghĩa chuyên quyền tại Mỹ. Tổ chức này cho rằng sự suy yếu của các thiết chế và cơ chế kiểm soát quyền hành pháp có thể gây rủi ro đối với nền dân chủ cũng như môi trường kinh doanh của nước này.

Ông Steven Cash, người sáng lập “The Steady State”, cho biết số thành viên của tổ chức đã tăng trong nhiệm kỳ hai của ông Trump, song khoảng một nửa vẫn không muốn công khai danh tính vì lo ngại bị trả đũa.

Bà Julia Curlee, cựu chuyên gia phân tích CIA và thành viên của tổ chức, cho rằng việc nhiều người trong giới tình báo giữ im lặng có thể khiến công chúng không nhận thức đầy đủ mức độ suy yếu của một số thể chế quan trọng.

Một cựu chuyên gia CIA khác, bà Gail Helt, bày tỏ lo ngại về xu hướng đề cao cá nhân xung quanh Tổng thống Trump và cho rằng các biểu tượng gắn với cá nhân tổng thống xuất hiện ngày càng nhiều trong đời sống chính trị.

Bên cạnh The Steady State, một nhóm khác do các cựu nhân viên tình báo thành lập mang tên "Institute for the Study of States of Exception" (ISSE), đang xây dựng báo cáo đánh giá nguy cơ quyền hạn khẩn cấp của chính phủ có thể được sử dụng theo cách gây gián đoạn một cuộc bầu cử tại Mỹ. Ông Ed Bogan, cựu quan chức CIA và là người sáng lập ISSE, cho biết nhóm muốn xác định cụ thể những rủi ro có thể tồn tại và mức độ thực tế của chúng.

Lo ngại của các cựu quan chức gia tăng sau khi ông Trump hồi tháng 7 sử dụng một bài phát biểu trên truyền hình vào khung giờ vàng để cáo buộc Trung Quốc can thiệp cuộc bầu cử tổng thống Mỹ năm 2020. Cáo buộc này trái với kết luận trong báo cáo năm 2021 của Hội đồng Tình báo Quốc gia Mỹ, vốn xác định Bắc Kinh không triển khai hoạt động can thiệp nhằm tác động tới cuộc bỏ phiếu.

Các đời tổng thống Mỹ trước đây cũng từng sử dụng thông tin tình báo đã giải mật để phục vụ mục tiêu chính trị trong nước. Tuy nhiên, các cựu quan chức cho rằng ông Trump đã đi xa hơn khi sử dụng chúng để phục vụ lợi ích chính trị cá nhân. Bà Curlee cáo buộc Tổng thống Trump sử dụng CIA để củng cố thông điệp chính trị của mình, ngay cả khi thông điệp đó không phản ánh đánh giá chung của cơ quan tình báo.

CIA bác bỏ những chỉ trích này, cho biết đã phối hợp chặt chẽ với lực lượng đặc nhiệm về minh bạch chính phủ của Tổng thống Trump trong quá trình công bố tài liệu, đồng thời bảo vệ nguồn tin và phương thức thu thập tình báo.

Một vấn đề khác được các cựu quan chức đề cập là việc chính quyền sử dụng quyền cấp hoặc thu hồi quyền tiếp cận thông tin mật.

Ngay ngày đầu trở lại Nhà Trắng, ông Trump thu hồi quyền tiếp cận thông tin mật của 50 cựu quan chức tình báo từng đứng tên trong một thư ngỏ năm 2020, trong đó cho rằng việc công bố các email từ laptop của Hunter Biden, con trai cựu Tổng thống Joe Biden, mang dấu hiệu của một hoạt động tình báo Nga. Sau đó, một số cựu quan chức chính quyền ông Biden và những người công khai chỉ trích ông Trump cũng bị áp dụng biện pháp tương tự.

Bà Liz Lyons, Giám đốc quan hệ công chúng CIA, bác bỏ các chỉ trích, cho rằng những cựu quan chức bị thu hồi quyền tiếp cận thông tin mật không phải là nguồn đáng tin cậy để đánh giá chính quyền.

Nhà Trắng cũng phản bác các cáo buộc về xu hướng chuyên quyền. Người phát ngôn Davis Ingle cho rằng ông Trump được cử tri trao nhiệm vụ chấm dứt việc chính phủ dưới thời ông Biden bị sử dụng nhằm chống lại người dân Mỹ, cải tổ bộ máy và đặt lợi ích công dân Mỹ lên hàng đầu.

Theo Nhà Trắng, những biện pháp mà ông Trump đang thực hiện không làm suy yếu nền dân chủ mà nhằm chuyển quyền lực từ các quan chức không qua bầu cử trở lại cho người dân.

Trong khi đó, luật sư Mark Zaid cho rằng việc sử dụng quyền tiếp cận thông tin mật đối với những người bị xem là đối thủ chính trị đang diễn ra ở quy mô chưa từng thấy trong nhiều thập niên, đồng thời so sánh tình hình với giai đoạn “Red Scare” những năm 1950, khi những người bị nghi ngờ có cảm tình với chủ nghĩa cộng sản trở thành mục tiêu điều tra và trừng phạt tại Mỹ.

Dù vậy, một số cựu quan chức vẫn tin rằng nền tảng dân chủ lâu đời cùng hệ thống thể chế của Mỹ có thể tạo ra những đối trọng trước xu hướng tập trung quyền lực.