Nhiều căn nhà có diện tích vài mét vuông

Theo ghi nhận tại khu vực rạch Xuyên Tâm - đoạn qua địa bàn phường Gia Định, Bình Thạnh (TP Hồ Chí Minh), nhiều căn nhà sau giải tỏa chỉ còn chiều dài khoảng 1m - 2m, nhưng người dân sửa chữa để tiếp tục sử dụng. Không ít hộ dân cho biết, dù biết diện tích còn lại có vài mét vuông, điều kiện sinh hoạt chật chội nhưng vẫn buộc phải giữ lại vì khoản bồi thường chưa đủ để mua nơi ở mới gần nơi ở cũ và để thuận tiện cho việc đi làm.

Bà Trương Thị Thi, phường Gia Định - một trong những trường hợp chịu ảnh hưởng bởi dự án rạch Xuyên Tâm cho biết, sau khi giải tỏa, gia đình bà được Nhà nước bồi thường, hỗ trợ hơn 600 triệu đồng. Tuy nhiên, số tiền này phải chia cho nhiều anh chị em trong gia đình nên mỗi người chỉ nhận được hơn 100 triệu đồng, không đủ để mua một căn nhà mới tại TP Hồ Chí Minh.

Hiện tại, chị Hương phải thuê lại của hàng xóm cũng bị ảnh hưởng bởi dự án rạch Xuyên Tâm để ở, nhà tuy nhỏ có vài mét vuông, nhưng chị cũng cố gắng ở để chăm lo cho cháu. “Hiện tôi nuôi hai cháu ngoại, một cháu học lớp 3, một cháu học lớp 9. Cuộc sống rất khó khan, nhà tuy nhỏ nhưng có chỗ ở là được rồi. Tôi chỉ mong chính quyền quan tâm, hỗ trợ thêm để có điều kiện nuôi các cháu học hành và sớm ổn định cuộc sống”, chị Thi chia sẻ.

Tương tự, anh Lý Hoàng ở phường Gia Định cũng lựa chọn giữ lại phần diện tích nhà còn sót lại sau giải phóng mặt bằng thay vì đi thuê trọ. Anh Hoàng cho biết, trước đây căn nhà của gia đình rộng gần 4 m, dài khoảng 18 m. Sau khi thực hiện dự án, phần còn lại chỉ còn chiều dài khoảng 1 m, ngang khoảng 4 m, gồm một trệt, một lầu với tổng diện tích sử dụng hơn 7 m². “Không gian sinh hoạt chật chội hơn rất nhiều so với nhà cũ, nhưng có chỗ ở vẫn còn tốt hơn phải đi thuê, rồi dần dần cũng sẽ quen”, anh Hoàng nói.

Do trước đây căn nhà được mua bằng giấy tay nên gia đình chỉ được bồi thường khoảng 900 triệu đồng. Theo anh Hoàng, với mức giá nhà đất hiện nay, số tiền này rất khó mua được một chỗ ở mới trong thành phố. Gia đình đã dùng một phần tiền để mua căn nhà nhỏ ở quê cho cha mẹ, phần còn lại chia cho các anh em, còn anh Hoàng sửa lại phần diện tích nhà còn lại để tiếp tục sinh sống.

Khó xử lý vì vướng quy định pháp luật

Lý giải về nguyên nhân xuất hiện nhiều căn nhà có diện tích nhỏ sau giải phóng mặt bằng ở phường Gia Định, ông Vũ Minh Giang, Phó Chủ tịch UBND phường cho biết, dự án nạo vét, cải tạo môi trường, xây dựng hạ tầng rạch Xuyên Tâm (từ kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè đến sông Vàm Thuật) đi qua địa bàn phường Gia Định có 869 trường hợp thuộc diện thu hồi đất, trong đó 606 trường hợp giải tỏa toàn phần và 263 trường hợp giải tỏa một phần.

Đối với 263 trường hợp giải tỏa một phần, UBND phường đã rà soát, phân loại theo diện tích nhà, đất còn lại sau khi trừ lộ giới như sau: 214 trường hợp có diện tích còn lại từ 9 m² trở lên; 49 trường hợp có diện tích còn lại dưới 9 m² (bao gồm cả các trường hợp nhà, đất có nguồn gốc rạch). Trong 49 trường hợp này, có 8 trường hợp hiện trạng là đất trống, không có công trình xây dựng; 41 trường hợp còn lại có nhà ở/công trình hiện hữu, người dân đang sử dụng để ở.

Ông Giang cho biết thêm, về điều kiện tồn tại và xây dựng của các thửa đất còn lại có diện tích nhỏ sau khi thu hồi đất tại dự án Rạch Xuyên Tâm - hiện đang gặp nhiều khó khăn do quy định của pháp luật. Theo Khoản 7 Điều 91 Luật Đất đai năm 2024 quy định, trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phục vụ quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng mà phần diện tích còn lại nhỏ hơn diện tích tối thiểu được tách thửa theo quy định của UBND cấp tỉnh, thì nếu người sử dụng đất đồng ý, Nhà nước sẽ thu hồi phần diện tích còn lại và thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo quy định.

Trên cơ sở quy định này, UBND phường Gia Định đã thống kê các trường hợp này (8 trường hợp phần diện tích còn lại nhỏ, hiện trạng là đất trống, không có công trình hiện hữu - Ủy ban nhân dân phường Gia Định không giải quyết sửa chữa, cải tạo hoặc xây dựng mới) và phối hợp Ban Bồi thường giải phóng mặt bằng quận Bình Thạnh (nay là Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng phường Bình Thạnh) tiếp xúc, vận động người dân chuyển sang thu hồi toàn phần để được xem xét bố trí tái định cư. Tuy nhiên, trên thực tế nhiều người dân không đồng thuận bàn giao toàn phần, yêu cầu được gia cố để giữ lại công trình ngoài ranh giải phóng mặt bằng.

Theo lãnh đạo UBND phường Gia Định, về nguyên tắc, phần diện tích còn lại sau khi thu hồi (nằm ngoài ranh thu hồi) vẫn thuộc quyền sử dụng hợp pháp của người dân. Pháp luật hiện hành chưa có quy định cho phép Nhà nước thu hồi bắt buộc đối với những phần đất còn lại có diện tích nhỏ nếu người dân không đồng thuận.

Đối với trường hợp các hộ dân có nhu cầu hợp thửa, hợp khối kiến trúc thì thực hiện theo trình tự, thủ tục theo quy định tại Luật Đất đai, Luật Xây dựng, Quyết định số 56/2021/QĐ-UBND ngày 28/12/2021 của UBND Thành phố ban hành Quy chế quản lý kiến trúc thành phố Hồ Chí Minh và các văn bản hướng dẫn thi hành có liên quan.

Các chuyên gia kiến trúc đô thị cho rằng, bên cạnh việc vận động người dân chuyển sang giải tỏa toàn phần đối với những trường hợp đủ điều kiện, cần nghiên cứu cơ chế hỗ trợ phù hợp hơn đối với các hộ có diện tích còn lại quá nhỏ, không bảo đảm điều kiện sinh hoạt lâu dài.

Ngoài ra, việc rà soát, điều chỉnh quy hoạch, khuyến khích hợp thửa, chỉnh trang đồng bộ hoặc nghiên cứu bổ sung cơ chế xử lý đối với các thửa đất “siêu mỏng”, “siêu méo” cũng là giải pháp cần được xem xét trong thời gian tới. Qua đó, vừa bảo đảm quyền lợi chính đáng của người dân, vừa góp phần xây dựng diện mạo đô thị văn minh, an toàn.